Gyaandweep | Bharatmuni Natyashastra Chaturtho Adhyaya

Adhyaya Begins

नाट्यशास्त्रम् अध्याय ४ ॥

PADACHEDA

नाट्य-शास्त्रम् अध्याय ॥

TRANSLITERATION

nāṭya-śāstram adhyāya ..

Adhyaya Begins

॥ श्रीरस्तु ॥

PADACHEDA

॥ श्रीः अस्तु ॥

TRANSLITERATION

.. śrīḥ astu ..

Adhyaya Begins

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

PADACHEDA

अथ चतुर्थः अध्यायः ।

TRANSLITERATION

atha caturthaḥ adhyāyaḥ .

Shloka 1

एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः । आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥ १॥

PADACHEDA

एवम् तु पूजनम् कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः । आज्ञापय प्रभो क्षिप्रम् कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥ १॥

TRANSLITERATION

evam tu pūjanam kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ . ājñāpaya prabho kṣipram kaḥ prayogaḥ prayujyatām .. 1..

Shloka 2

ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् । एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा ॥ २॥

PADACHEDA

ततस् अस्मि उक्तः भगवता योजय अमृत-मन्थनम् । एतत् उत्साह-जननम् सुर-प्रीति-करम् तथा ॥ २॥

TRANSLITERATION

tatas asmi uktaḥ bhagavatā yojaya amṛta-manthanam . etat utsāha-jananam sura-prīti-karam tathā .. 2..

Shloka 3

योऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः । मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥ ३॥

PADACHEDA

यः अयम् समवकारः तु धर्म-काम-अर्थ-साधकः । मया प्राक् ग्रथितः विद्वन् स प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥ ३॥

TRANSLITERATION

yaḥ ayam samavakāraḥ tu dharma-kāma-artha-sādhakaḥ . mayā prāk grathitaḥ vidvan sa prayogaḥ prayujyatām .. 3..

Shloka 4

तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः । हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् ॥ ४॥

PADACHEDA

तस्मिन् समवकारे तु प्रयुक्ते देव-दानवाः । हृष्टाः समभवन् सर्वे कर्म-भाव-अनुदर्शनात् ॥ ४॥

TRANSLITERATION

tasmin samavakāre tu prayukte deva-dānavāḥ . hṛṣṭāḥ samabhavan sarve karma-bhāva-anudarśanāt .. 4..

Shloka 5

कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः नाट्यं सन्दर्शयामोऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने ॥ ५॥

PADACHEDA

कस्यचिद् तु अथ कालस्य माम् आह अम्बुजसम्भवः नाट्यम् सन्दर्शयामः अद्य त्रिनेत्राय महात्मने ॥ ५॥

TRANSLITERATION

kasyacid tu atha kālasya mām āha ambujasambhavaḥ nāṭyam sandarśayāmaḥ adya trinetrāya mahātmane .. 5..

Shloka 6

ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् । समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥ ६॥

PADACHEDA

ततस् सार्धम् सुरैः गत्वा वृषभाङ्क-निवेशनम् । समभ्यर्च्य शिवम् पश्चात् उवाच इदम् पितामहः ॥ ६॥

TRANSLITERATION

tatas sārdham suraiḥ gatvā vṛṣabhāṅka-niveśanam . samabhyarcya śivam paścāt uvāca idam pitāmahaḥ .. 6..

Shloka 7

मया समवाकरस्तु योऽयं सृष्टः सुरोत्तम । श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७॥

PADACHEDA

मया समवाकरः तु यः अयम् सृष्टः सुर-उत्तम । श्रवणे दर्शने च अस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥ ७॥

TRANSLITERATION

mayā samavākaraḥ tu yaḥ ayam sṛṣṭaḥ sura-uttama . śravaṇe darśane ca asya prasādam kartum arhasi .. 7..

Shloka 8

पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् । ततो मामाह भगवान् सज्जो भव महामते ॥ ८॥

PADACHEDA

पश्यामः इति देवेशः द्रुहिणम् वाक्यम् अब्रवीत् । ततस् माम् आह भगवान् सज्जः भव महामते ॥ ८॥

TRANSLITERATION

paśyāmaḥ iti deveśaḥ druhiṇam vākyam abravīt . tatas mām āha bhagavān sajjaḥ bhava mahāmate .. 8..

Shloka 9

ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले । बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज़्हरे ॥ ९॥

PADACHEDA

ततस् हिमवतः पृष्ठे नाना नाग-समाकुले । बहु-भूत-गण-आकीर्णे रम्य-कन्दर-निर्ज़्हरे ॥ ९॥

TRANSLITERATION

tatas himavataḥ pṛṣṭhe nānā nāga-samākule . bahu-bhūta-gaṇa-ākīrṇe ramya-kandara-nirzhare .. 9..

Shloka 10

पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसन्ज्ञः प्रयोजितः ॥ १०॥

PADACHEDA

पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वम् तत्र अयम् द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुर-दाहः च डिम-सन्ज्ञः प्रयोजितः ॥ १०॥

TRANSLITERATION

pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvam tatra ayam dvijasattamāḥ . tathā tripura-dāhaḥ ca ḍima-sanjñaḥ prayojitaḥ .. 10..

Shloka 11

ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् । महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत् ॥ ११॥

PADACHEDA

ततस् भूत-गणाः हृष्टाः । महादेवः च सु प्रीतः पितामहम् अथ अब्रवीत् ॥ ११॥

TRANSLITERATION

tatas bhūta-gaṇāḥ hṛṣṭāḥ . mahādevaḥ ca su prītaḥ pitāmaham atha abravīt .. 11..

Shloka 12

अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया सृष्टं महामते । यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम् ॥ १२॥

PADACHEDA

अहो नाट्यम् इदम् सम्यक् त्वया सृष्टम् महामते । यशस्यम् च शुभ-अर्थम् च पुण्यम् बुद्धि-विवर्धनम् ॥ १२॥

TRANSLITERATION

aho nāṭyam idam samyak tvayā sṛṣṭam mahāmate . yaśasyam ca śubha-artham ca puṇyam buddhi-vivardhanam .. 12..

Shloka 13

मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता । नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम् ॥ १३॥

PADACHEDA

मया अपि इदम् स्मृतम् नृत्यम् सन्ध्या-कालेषु नृत्यता । नाना करण-संयुक्तैः अङ्गहारैः विभूषितम् ॥ १३॥

TRANSLITERATION

mayā api idam smṛtam nṛtyam sandhyā-kāleṣu nṛtyatā . nānā karaṇa-saṃyuktaiḥ aṅgahāraiḥ vibhūṣitam .. 13..

Shloka 14

पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् । वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च ॥ १४॥

PADACHEDA

पूर्वरङ्ग-विधौ अस्मिन् त्वया सम्यक् प्रयोज्यताम् । वर्धमानक-योगेषु गीतेषु आसारितेषु च ॥ १४॥

TRANSLITERATION

pūrvaraṅga-vidhau asmin tvayā samyak prayojyatām . vardhamānaka-yogeṣu gīteṣu āsāriteṣu ca .. 14..

Shloka 15

महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि । यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥ १५॥

PADACHEDA

महा-गीतेषु च एव अर्थान् सम्यक् एव अभिनेष्यसि । यः च अयम् पूर्वरङ्गः तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥ १५॥

TRANSLITERATION

mahā-gīteṣu ca eva arthān samyak eva abhineṣyasi . yaḥ ca ayam pūrvaraṅgaḥ tu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ .. 15..

Shloka 16

एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति । श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयम्भुवा ॥ १६॥

PADACHEDA

एभिः विमिश्रितः च अयम् चित्रः नाम भविष्यति । श्रुत्वा महेश्वर-वचः प्रत्युक्तः तु स्वयम्भुवा ॥ १६॥

TRANSLITERATION

ebhiḥ vimiśritaḥ ca ayam citraḥ nāma bhaviṣyati . śrutvā maheśvara-vacaḥ pratyuktaḥ tu svayambhuvā .. 16..

Shloka 17

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम । ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् भुवनेश्वरः ॥ १७॥

PADACHEDA

प्रयोगम् अङ्गहाराणाम् आचक्ष्व सुर-सत्तम । ततस् तण्डुम् समाहूय प्रोक्तवान् भुवनेश्वरः ॥ १७॥

TRANSLITERATION

prayogam aṅgahārāṇām ācakṣva sura-sattama . tatas taṇḍum samāhūya proktavān bhuvaneśvaraḥ .. 17..

Shloka 18

प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै । ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना॥ १८॥

PADACHEDA

प्रयोगम् अङ्गहाराणाम् आचक्ष्व भरताय वै । ततस् ये तण्डुना प्रोक्ताः तु अङ्गहाराः महात्मना॥ १८॥

TRANSLITERATION

prayogam aṅgahārāṇām ācakṣva bharatāya vai . tatas ye taṇḍunā proktāḥ tu aṅgahārāḥ mahātmanā.. 18..

Shloka 19

तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् । स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः ॥ १९॥

PADACHEDA

तान् वः करण-संयुक्तान् व्याख्यास्यामि स रेचकान् । स्थिर-हस्तः अङ्गहारः तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः ॥ १९॥

TRANSLITERATION

tān vaḥ karaṇa-saṃyuktān vyākhyāsyāmi sa recakān . sthira-hastaḥ aṅgahāraḥ tu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ .. 19..

Shloka 20

सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च । आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः ॥ २०॥

PADACHEDA

सूचि-विद्धः तथा च एव हि अपविद्धः तथा एव च । आक्षिप्तकः अथ विज्ञेयः तथा च उद्धट्टितः स्मृतः ॥ २०॥

TRANSLITERATION

sūci-viddhaḥ tathā ca eva hi apaviddhaḥ tathā eva ca . ākṣiptakaḥ atha vijñeyaḥ tathā ca uddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ .. 20..

Shloka 21

विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः । विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च ॥ २१॥

PADACHEDA

विष्कम्भः च एव सम्प्रोक्तः तथा च एव अपराजितः । विष्कम्भ-अपसृतः च एव मत्त-आक्रीडः तथा एव च ॥ २१॥

TRANSLITERATION

viṣkambhaḥ ca eva samproktaḥ tathā ca eva aparājitaḥ . viṣkambha-apasṛtaḥ ca eva matta-ākrīḍaḥ tathā eva ca .. 21..

Shloka 22

स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च । वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः ॥ २२॥

PADACHEDA

स्वस्तिकः रेचितः च एव पार्श्वस्वस्तिकः एव च । वृश्चिकापसृतः प्रोक्तः भ्रमरः च तथा अपरः ॥ २२॥

TRANSLITERATION

svastikaḥ recitaḥ ca eva pārśvasvastikaḥ eva ca . vṛścikāpasṛtaḥ proktaḥ bhramaraḥ ca tathā aparaḥ .. 22..

Shloka 23

मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा । गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च ॥ २३॥

PADACHEDA

मत्तस्खलितकः च एव मदात् विलसितः तथा । गति-मण्डलकः ज्ञेयः परिच्छिन्नः तथा एव च ॥ २३॥

TRANSLITERATION

mattaskhalitakaḥ ca eva madāt vilasitaḥ tathā . gati-maṇḍalakaḥ jñeyaḥ paricchinnaḥ tathā eva ca .. 23..

Shloka 24

परिवृत्तचितोऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः । परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः ॥ २४॥

PADACHEDA

परिवृत्त-चितः अथ स्यात् तथा वैशाख-रेचितः । परावृत्तः अथ विज्ञेयः तथा च एव अपि अलातकः ॥ २४॥

TRANSLITERATION

parivṛtta-citaḥ atha syāt tathā vaiśākha-recitaḥ . parāvṛttaḥ atha vijñeyaḥ tathā ca eva api alātakaḥ .. 24..

Shloka 25

पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च । ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च ॥ २५॥

PADACHEDA

पार्श्वच्छेदः अथ सम्प्रोक्तः विद्युद्भ्रान्तः तथा एव च । ऊरूद्वृत्तः तथा च एव स्यात् आलीढः तथा एव च ॥ २५॥

TRANSLITERATION

pārśvacchedaḥ atha samproktaḥ vidyudbhrāntaḥ tathā eva ca . ūrūdvṛttaḥ tathā ca eva syāt ālīḍhaḥ tathā eva ca .. 25..

Shloka 26

रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः । आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः ॥ २६॥

PADACHEDA

रेचितः च अपि विज्ञेयः तथा एव आच्छुरितः स्मृतः । आक्षिप्त-रेचितः च एव सम्भ्रान्तः च तथा अपरः ॥ २६॥

TRANSLITERATION

recitaḥ ca api vijñeyaḥ tathā eva ācchuritaḥ smṛtaḥ . ākṣipta-recitaḥ ca eva sambhrāntaḥ ca tathā aparaḥ .. 26..

Shloka 27

अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः ॥ २७॥

PADACHEDA

अपसर्पः तु विज्ञेयः तथा च अर्धनिकुट्टकः । द्वात्रिंशत् एते सम्प्रोक्ताः अङ्गहाराः तु नामतः ॥ २७॥

TRANSLITERATION

apasarpaḥ tu vijñeyaḥ tathā ca ardhanikuṭṭakaḥ . dvātriṃśat ete samproktāḥ aṅgahārāḥ tu nāmataḥ .. 27..

Shloka 28

एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् । हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः ॥ २८॥

PADACHEDA

एतेषाम् तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगम् करण-आश्रयम् । हस्त-पाद-प्रचारः च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः ॥ २८॥

TRANSLITERATION

eteṣām tu pravakṣyāmi prayogam karaṇa-āśrayam . hasta-pāda-pracāraḥ ca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ .. 28..

Shloka 29

अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः । सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः ॥ २९॥

PADACHEDA

अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः । सर्वेषाम् अङ्गहाराणाम् निष्पत्तिः करणैः यतस् ॥ २९॥

TRANSLITERATION

aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ . sarveṣām aṅgahārāṇām niṣpattiḥ karaṇaiḥ yatas .. 29..

Shloka 30

तान्यतः सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा । हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करणं भवेत् ॥ ३०॥

PADACHEDA

तानि अतस् सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतः तथा । हस्त-पाद-समायोगः नृत्यस्य करणम् भवेत् ॥ ३०॥

TRANSLITERATION

tāni atas sampravakṣyāmi nāmataḥ karmataḥ tathā . hasta-pāda-samāyogaḥ nṛtyasya karaṇam bhavet .. 30..

Shloka 31

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका । द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः ॥ ३१॥

PADACHEDA

द्वे नृत्त-करणे च एव भवतः नृत्तमातृका । द्वाभ्याम् त्रिभिः चतुर्भिः वा अपि अङ्गहारः तु मातृभिः ॥ ३१॥

TRANSLITERATION

dve nṛtta-karaṇe ca eva bhavataḥ nṛttamātṛkā . dvābhyām tribhiḥ caturbhiḥ vā api aṅgahāraḥ tu mātṛbhiḥ .. 31..

Shloka 32

त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं भवेत् । पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति स्मृतः ॥ ३२॥

PADACHEDA

त्रिभिः कलापकम् च एव चतुर्भिः षण्डकम् भवेत् । पञ्च एव करणानि स्युः सङ्घातकः इति स्मृतः ॥ ३२॥

TRANSLITERATION

tribhiḥ kalāpakam ca eva caturbhiḥ ṣaṇḍakam bhavet . pañca eva karaṇāni syuḥ saṅghātakaḥ iti smṛtaḥ .. 32..

Shloka 33

षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा । करणैरिह संयुक्ता अङ्गहाराः प्रकीर्ताः ॥ ३३॥

PADACHEDA

षड्भिः वा सप्तभिः वा अपि अष्टभिः नवभिः तथा । करणैः इह संयुक्ताः अङ्गहाराः प्रकीर्ताः ॥ ३३॥

TRANSLITERATION

ṣaḍbhiḥ vā saptabhiḥ vā api aṣṭabhiḥ navabhiḥ tathā . karaṇaiḥ iha saṃyuktāḥ aṅgahārāḥ prakīrtāḥ .. 33..

Shloka 34

एतेषामेव वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् । तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च ॥ ३४॥

PADACHEDA

एतेषाम् एव वक्ष्यामि हस्त-पाद-विकल्पनम् । तल-पुष्प-पुटम् पूर्वम् वर्तितम् वलित-ऊरु च ॥ ३४॥

TRANSLITERATION

eteṣām eva vakṣyāmi hasta-pāda-vikalpanam . tala-puṣpa-puṭam pūrvam vartitam valita-ūru ca .. 34..

Shloka 35

अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् । मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च ॥ ३५॥

PADACHEDA

अपविद्धम् सम-नखम् लीनम् स्वस्तिक-रेचितम् । मण्डलस्वस्तिकम् च एव निकुट्टकम् अथ अपि च ॥ ३५॥

TRANSLITERATION

apaviddham sama-nakham līnam svastika-recitam . maṇḍalasvastikam ca eva nikuṭṭakam atha api ca .. 35..

Shloka 36

तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं तथैव च । अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च ॥ ३६॥

PADACHEDA

तथा एव अर्धनिकुट्टम् च कटिच्छिन्नम् तथा एव च । अर्धरेचितकम् च एव वक्षःस्वस्तिकम् एव च ॥ ३६॥

TRANSLITERATION

tathā eva ardhanikuṭṭam ca kaṭicchinnam tathā eva ca . ardharecitakam ca eva vakṣaḥsvastikam eva ca .. 36..

Shloka 37

उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च । दिक्स्वस्तिकमलातं च तथैव च कटीसमम् ॥ ३७॥

PADACHEDA

उन्मत्तम् स्वस्तिकम् च एव पृष्ठ-स्वस्तिकम् एव च । च तथा एव च कटी-समम् ॥ ३७॥

TRANSLITERATION

unmattam svastikam ca eva pṛṣṭha-svastikam eva ca . ca tathā eva ca kaṭī-samam .. 37..

Shloka 38

आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा । अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम् ॥ ३८॥

PADACHEDA

आक्षिप्तरेचितम् च एव विक्षिप्ताक्षिप्तकम् तथा । अर्धस्वस्तिकम् उद्दिष्टम् अञ्चितम् च तथा अपरम् ॥ ३८॥

TRANSLITERATION

ākṣiptarecitam ca eva vikṣiptākṣiptakam tathā . ardhasvastikam uddiṣṭam añcitam ca tathā aparam .. 38..

Shloka 39

भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु तथैव च । निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि ॥ ३९॥

PADACHEDA

भुजङ्गत्रासितम् प्रोक्तम् ऊर्ध्वजानु तथा एव च । निकुञ्चितम् च मत्तल्लि तु अर्धमत्तल्लि च एव हि ॥ ३९॥

TRANSLITERATION

bhujaṅgatrāsitam proktam ūrdhvajānu tathā eva ca . nikuñcitam ca mattalli tu ardhamattalli ca eva hi .. 39..

Shloka 40

स्याद्रेचकनिक्कुट्टं च तथा पादापविद्धकम् । वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम् ॥ ४०॥

PADACHEDA

स्यात् रेचकनिक्कुट्टम् च तथा पादापविद्धकम् । वलितम् घूर्णितम् च एव ललितम् च तथा अपरम् ॥ ४०॥

TRANSLITERATION

syāt recakanikkuṭṭam ca tathā pādāpaviddhakam . valitam ghūrṇitam ca eva lalitam ca tathā aparam .. 40..

Shloka 41

दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम् ॥ ४१॥

PADACHEDA

दण्ड-पक्षम् तथा च एव भुजङ्ग-त्रस्त-रेचितम् । नूपुरम् च एव सम्प्रोक्तम् तथा वैशाख-रेचितम् ॥ ४१॥

TRANSLITERATION

daṇḍa-pakṣam tathā ca eva bhujaṅga-trasta-recitam . nūpuram ca eva samproktam tathā vaiśākha-recitam .. 41..

Shloka 42

भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितमेव च । दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम् ॥४२॥

PADACHEDA

भ्रमरम् चतुरम् च एव भुजङ्ग-अञ्चितम् एव च । दण्डरेचितकम् च एव तथा वृश्चिककुट्टितम् ॥४२॥

TRANSLITERATION

bhramaram caturam ca eva bhujaṅga-añcitam eva ca . daṇḍarecitakam ca eva tathā vṛścikakuṭṭitam ..42..

Shloka 43

कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च । छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम् ॥ ४३॥

PADACHEDA

कटि-भ्रान्तम् तथा च एव लता-वृश्चिकम् एव च । छिन्नम् च करणम् प्रोक्तम् तथा वृश्चिक-रेचितम् ॥ ४३॥

TRANSLITERATION

kaṭi-bhrāntam tathā ca eva latā-vṛścikam eva ca . chinnam ca karaṇam proktam tathā vṛścika-recitam .. 43..

Shloka 44

वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् । ललाटतिलकं क्रान्तं कुञ्चितं चक्रमण्डलम् ॥ ४४॥

PADACHEDA

वृश्चिकम् व्यंसितम् च एव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् । ललाट-तिलकम् क्रान्तम् कुञ्चितम् चक्र-मण्डलम् ॥ ४४॥

TRANSLITERATION

vṛścikam vyaṃsitam ca eva tathā pārśvanikuṭṭakam . lalāṭa-tilakam krāntam kuñcitam cakra-maṇḍalam .. 44..

Shloka 45

उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् । अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं दोलपादकम् ॥ ४५॥

PADACHEDA

उरः-मण्डलम् आक्षिप्तम् तथा तल-विलासितम् । अर्गलम् च अथ विक्षिप्तम् आवृत्तम् दोल-पादकम् ॥ ४५॥

TRANSLITERATION

uraḥ-maṇḍalam ākṣiptam tathā tala-vilāsitam . argalam ca atha vikṣiptam āvṛttam dola-pādakam .. 45..

Shloka 46

विवृत्तं विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम् । विद्युत्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च ॥ ४६॥

PADACHEDA

विवृत्तम् विनिवृत्तम् च पार्श्व-क्रान्तम् निशुम्भितम् । विद्युत्भ्रान्तम् अतिक्रान्तम् विवर्तितकम् एव च ॥ ४६॥

TRANSLITERATION

vivṛttam vinivṛttam ca pārśva-krāntam niśumbhitam . vidyutbhrāntam atikrāntam vivartitakam eva ca .. 46..

Shloka 47

गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा । गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम् ॥ ४७॥

PADACHEDA

गजक्रीडितकम् च एव तलसंस्फोटितम् तथा । गरुडप्लुतकम् च एव गण्डसूचि तथा अपरम् ॥ ४७॥

TRANSLITERATION

gajakrīḍitakam ca eva talasaṃsphoṭitam tathā . garuḍaplutakam ca eva gaṇḍasūci tathā aparam .. 47..

Shloka 48

परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च । गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च ॥ ४८॥

PADACHEDA

परिवृत्तम् समुद्दिष्टम् पार्श्व-जानु तथा एव च । गृध्रावलीनकम् च एव सन्नतम् सूचि अथ अपि च ॥ ४८॥

TRANSLITERATION

parivṛttam samuddiṣṭam pārśva-jānu tathā eva ca . gṛdhrāvalīnakam ca eva sannatam sūci atha api ca .. 48..

Shloka 49

अर्धसूचीति करणं सूचिविद्धं तथैव च । अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा ॥ ४९॥

PADACHEDA

अर्धसूची इति करणम् सूचि-विद्धम् तथा एव च । अपक्रान्तम् च सम्प्रोक्तम् मयूरललितम् तथा ॥ ४९॥

TRANSLITERATION

ardhasūcī iti karaṇam sūci-viddham tathā eva ca . apakrāntam ca samproktam mayūralalitam tathā .. 49..

Shloka 50

सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च । प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम् ॥ ५०॥

PADACHEDA

सर्पितम् दण्ड-पादम् च हरिण-प्लुतम् एव च । प्रेङ्खोलितम् नितम्बम् च स्खलितम् करि-हस्तकम् ॥ ५०॥

TRANSLITERATION

sarpitam daṇḍa-pādam ca hariṇa-plutam eva ca . preṅkholitam nitambam ca skhalitam kari-hastakam .. 50..

Shloka 51

प्रसर्पितकमुद्दिष्टं सिंहविक्रीडतं तथा । सिंहाकर्षितमुद्वृत्तं तथोपसृतमेव च ॥ ५१॥

PADACHEDA

प्रसर्पितकम् उद्दिष्टम् सिंहविक्रीडतम् तथा । सिंह-आकर्षितम् उद्वृत्तम् तथा उपसृतम् एव च ॥ ५१॥

TRANSLITERATION

prasarpitakam uddiṣṭam siṃhavikrīḍatam tathā . siṃha-ākarṣitam udvṛttam tathā upasṛtam eva ca .. 51..

Shloka 52

तलसङ्घट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम् । निवेशमेलकाक्रीडमूरूद्वृत्तं तथैव च ॥ ५२॥

PADACHEDA

तल-सङ्घट्टितम् च एव जनितम् च अवहित्थकम् । निवेश-मेलक-आक्रीडम् ऊरु-उद्वृत्तम् तथा एव च ॥ ५२॥

TRANSLITERATION

tala-saṅghaṭṭitam ca eva janitam ca avahitthakam . niveśa-melaka-ākrīḍam ūru-udvṛttam tathā eva ca .. 52..

Shloka 53

मदस्खलितकं चैव विष्णुक्रान्तमथापि च । सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च ॥ ५३॥

PADACHEDA

मदस्खलितकम् च एव विष्णुक्रान्तम् अथ अपि च । सम्भ्रान्तम् अथ विष्कम्भम् उद्घट्टितम् अथ अपि च ॥ ५३॥

TRANSLITERATION

madaskhalitakam ca eva viṣṇukrāntam atha api ca . sambhrāntam atha viṣkambham udghaṭṭitam atha api ca .. 53..

Shloka 54

वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम् । नागापसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च ॥ ५४॥

PADACHEDA

वृषभक्रीडितम् च एव लोलितम् च तथा अपरम् । नाग-अपसर्पितम् च एव शकटास्यम् तथा एव च ॥ ५४॥

TRANSLITERATION

vṛṣabhakrīḍitam ca eva lolitam ca tathā aparam . nāga-apasarpitam ca eva śakaṭāsyam tathā eva ca .. 54..

Shloka 55

गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् । अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम् ॥ ५५॥

PADACHEDA

गङ्गा-अवतरणम् च एव इति उक्तम् अष्ट-अधिकम् शतम् । अष्टोत्तरशतम् हि एतत् करणानाम् मया उदितम् ॥ ५५॥

TRANSLITERATION

gaṅgā-avataraṇam ca eva iti uktam aṣṭa-adhikam śatam . aṣṭottaraśatam hi etat karaṇānām mayā uditam .. 55..

Shloka 56

नृत्ये युद्धे नियुद्धे च तथ गतिपरिक्रमे । गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम् ॥ ५६॥

PADACHEDA

नृत्ये युद्धे नियुद्धे च गति-परिक्रमे । गति-प्रचारे वक्ष्यामि युद्ध-चारी-विकल्पनम् ॥ ५६॥

TRANSLITERATION

nṛtye yuddhe niyuddhe ca gati-parikrame . gati-pracāre vakṣyāmi yuddha-cārī-vikalpanam .. 56..

Shloka 57

यत्र तत्रापि संयोज्यमाचार्यैर्नाट्यशक्तिनः । प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः ॥ ५७॥

PADACHEDA

यत्र तत्र अपि संयोज्यम् आचार्यैः नाट्य-शक्तिनः । प्रायेण करणे कार्यः वामः वक्षः-स्थितः करः ॥ ५७॥

TRANSLITERATION

yatra tatra api saṃyojyam ācāryaiḥ nāṭya-śaktinaḥ . prāyeṇa karaṇe kāryaḥ vāmaḥ vakṣaḥ-sthitaḥ karaḥ .. 57..

Shloka 58

चरणस्यानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । हस्तपादप्रचारन्तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम् ॥ ५८॥

PADACHEDA

चरणस्य अनुगः च अपि दक्षिणः तु भवेत् करः । कटि-पार्श्व-ऊरु-संयुतम् ॥ ५८॥

TRANSLITERATION

caraṇasya anugaḥ ca api dakṣiṇaḥ tu bhavet karaḥ . kaṭi-pārśva-ūru-saṃyutam .. 58..

Shloka 59

उरःपृष्ठोदरोपेतं वक्ष्यमाणं निबोधत । यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्यहस्तास्तथैव च ॥ ५९॥

PADACHEDA

उरः-पृष्ठ-उदर-उपेतम् वक्ष्यमाणम् निबोधत । यानि स्थानानि याः चार्यः नृत्य-हस्ताः तथा एव च ॥ ५९॥

TRANSLITERATION

uraḥ-pṛṣṭha-udara-upetam vakṣyamāṇam nibodhata . yāni sthānāni yāḥ cāryaḥ nṛtya-hastāḥ tathā eva ca .. 59..

Shloka 60

सा मातृकेति विज्ञेया तद्योगात्करणं भवेत् । कटी कर्णसमा यत्र कोर्परांसशिरस्तथा ॥ ६०॥

PADACHEDA

सा मातृका इति विज्ञेया तद्-योगात् करणम् भवेत् । कटी कर्ण-समा यत्र कोर्पर-अंस-शिरः तथा ॥ ६०॥

TRANSLITERATION

sā mātṛkā iti vijñeyā tad-yogāt karaṇam bhavet . kaṭī karṇa-samā yatra korpara-aṃsa-śiraḥ tathā .. 60..

Shloka 61

समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् । वामे पुष्पपुटः पार्श्वे पादोऽग्रतलसञ्चरः ॥ ६१॥

PADACHEDA

समुन्नतम् उरः च एव सौष्ठवम् नाम तत् भवेत् । वामे पुष्प-पुटः पार्श्वे पादः अग्र-तल-सञ्चरः ॥ ६१॥

TRANSLITERATION

samunnatam uraḥ ca eva sauṣṭhavam nāma tat bhavet . vāme puṣpa-puṭaḥ pārśve pādaḥ agra-tala-sañcaraḥ .. 61..

Shloka 62

तथा च सन्नतं पार्श्वं तलपुष्पपुटं भवेत् । कुञ्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृत्तपरिवर्तितौ ॥ ६२॥

PADACHEDA

तथा च सत्-नतम् पार्श्वम् तल-पुष्प-पुटम् भवेत् । कुञ्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृत्त-परिवर्तितौ ॥ ६२॥

TRANSLITERATION

tathā ca sat-natam pārśvam tala-puṣpa-puṭam bhavet . kuñcitau maṇibandhe tu vyāvṛtta-parivartitau .. 62..

Shloka 63

हस्तौ निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् । शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ ॥ ६३॥

PADACHEDA

हस्तौ निपतितौ च ऊर्वोः वर्तितम् करणम् तु तत् । शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्त-परिवर्तितौ ॥ ६३॥

TRANSLITERATION

hastau nipatitau ca ūrvoḥ vartitam karaṇam tu tat . śukatuṇḍau yadā hastau vyāvṛtta-parivartitau .. 63..

Shloka 64

उरू च वलितौ यस्मिन्वलितोरुकमुच्यते । आवर्त्य शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत् ॥ ६४॥

PADACHEDA

उरू च वलितौ यस्मिन् वलितोरुकम् उच्यते । आवर्त्य शुकतुण्ड-आख्यम् ऊरु-पृष्ठे निपातयेत् ॥ ६४॥

TRANSLITERATION

urū ca valitau yasmin valitorukam ucyate . āvartya śukatuṇḍa-ākhyam ūru-pṛṣṭhe nipātayet .. 64..

Shloka 65

वामहतश्च वक्षःस्थोऽप्यपविद्धं तु तद्भवेत् । श्लिष्टौ समनखौ पदौ करौ चापि प्रलिम्बितौ ॥ ६५॥

PADACHEDA

वाम-हतः च वक्षः-स्थः अपि अपविद्धम् तु तत् भवेत् । श्लिष्टौ सम-नखौ पदौ करौ च अपि प्रलिम्बितौ ॥ ६५॥

TRANSLITERATION

vāma-hataḥ ca vakṣaḥ-sthaḥ api apaviddham tu tat bhavet . śliṣṭau sama-nakhau padau karau ca api pralimbitau .. 65..

Shloka 66

देहः स्वाभाविको यत्र भवेत्समनखं तु तत् । पताकाञ्जलि वक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम् ॥ ६६॥

PADACHEDA

देहः स्वाभाविकः यत्र भवेत् सम-नखम् तु तत् । पताका-अञ्जलि वक्षः-स्थम् प्रसारित-शिरोधरम् ॥ ६६॥

TRANSLITERATION

dehaḥ svābhāvikaḥ yatra bhavet sama-nakham tu tat . patākā-añjali vakṣaḥ-stham prasārita-śirodharam .. 66..

Shloka 67

निहञ्चितांसकूटं च तल्लिनं करणं स्मृतम् । स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ विश्लिष्टौ कटिसंश्रितौ ॥ ६७॥

PADACHEDA

च तत् लिनम् करणम् स्मृतम् । स्वस्तिकौ रेचित-आविद्धौ विश्लिष्टौ कटि-संश्रितौ ॥ ६७॥

TRANSLITERATION

ca tat linam karaṇam smṛtam . svastikau recita-āviddhau viśliṣṭau kaṭi-saṃśritau .. 67..

Shloka 68

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः स्वस्तिकरेचितम् । स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्गमुखोर्ध्वतलौ समौ ॥ ६८॥

PADACHEDA

यत्र तत् करणम् ज्ञेयम् बुधैः स्वस्तिक-रेचितम् । स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्ग-मुख-ऊर्ध्व-तलौ समौ ॥ ६८॥

TRANSLITERATION

yatra tat karaṇam jñeyam budhaiḥ svastika-recitam . svastikau tu karau kṛtvā prāṅga-mukha-ūrdhva-talau samau .. 68..

Shloka 69

तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् । निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसोऽन्तरे ॥ ६९॥

PADACHEDA

तथा च मण्डलम् स्थानम् मण्डल-स्वस्तिकम् तु तत् । निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्व-बाहु-शिरसः अन्तरे ॥ ६९॥

TRANSLITERATION

tathā ca maṇḍalam sthānam maṇḍala-svastikam tu tat . nikuṭṭitau yadā hastau sva-bāhu-śirasaḥ antare .. 69..

Shloka 70

पादौ निकुट्टितौ चैव ज्ञेयं तत्तु निकुट्टकम् । अञ्चितौ बाहुशिरसि हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः ॥ ७०॥

PADACHEDA

पादौ निकुट्टितौ च एव ज्ञेयम् तत् तु निकुट्टकम् । अञ्चितौ बाहु-शिरसि हस्तः तु अभिमुख-अङ्गुलिः ॥ ७०॥

TRANSLITERATION

pādau nikuṭṭitau ca eva jñeyam tat tu nikuṭṭakam . añcitau bāhu-śirasi hastaḥ tu abhimukha-aṅguliḥ .. 70..

Shloka 71

निकुञ्चितार्धयोगेन भवेदर्थनिकुट्टकम् । पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ ॥ ७१॥

PADACHEDA

भवेत् । पर्यायशः कटिः छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ ॥ ७१॥

TRANSLITERATION

bhavet . paryāyaśaḥ kaṭiḥ chinnā bāhvoḥ śirasi pallavau .. 71..

Shloka 72

पुनःपुनश्च करणं कटिच्छिनं तु तद्भवेत् । अपविद्धकरः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः ॥ ७२॥

PADACHEDA

पुनर् पुनर् च करणम् कटिच्छिनम् तु तत् भवेत् । अपविद्ध-करः सूच्या पादः च एव निकुट्टितः ॥ ७२॥

TRANSLITERATION

punar punar ca karaṇam kaṭicchinam tu tat bhavet . apaviddha-karaḥ sūcyā pādaḥ ca eva nikuṭṭitaḥ .. 72..

Shloka 73

संन्नतं यत्र पार्श्वं च तद्भवेअर्धरेचितम् । स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ॥ ७३॥

PADACHEDA

संन्नतम् यत्र पार्श्वम् च तत् भवे अर्ध-रेचितम् । स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ॥ ७३॥

TRANSLITERATION

saṃnnatam yatra pārśvam ca tat bhave ardha-recitam . svastikau caraṇau yatra karau vakṣasi recitau .. 73..

Shloka 74

निकुञ्चितं तथा वक्षो वक्षस्स्वस्तिकमेव तत् । आञ्चितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा ॥ ७४॥

PADACHEDA

निकुञ्चितम् तथा वक्षः वक्षः स्वस्तिकम् एव तत् । आञ्चितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा ॥ ७४॥

TRANSLITERATION

nikuñcitam tathā vakṣaḥ vakṣaḥ svastikam eva tat . āñcitena tu pādena recitau tu karau yadā .. 74..

Shloka 75

उन्मतं करणं तत्तु विज्ञेयं नृत्यकोविदैः । हस्ताभ्यामथ पादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा ॥ ७५॥

PADACHEDA

उन्मतम् करणम् तत् तु विज्ञेयम् नृत्य-कोविदैः । हस्ताभ्याम् अथ पादाभ्याम् भवतः स्वस्तिकौ यदा ॥ ७५॥

TRANSLITERATION

unmatam karaṇam tat tu vijñeyam nṛtya-kovidaiḥ . hastābhyām atha pādābhyām bhavataḥ svastikau yadā .. 75..

Shloka 76

तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभिः । विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा ॥ ७६॥

PADACHEDA

तत् स्वस्तिकम् इति प्रोक्तम् करणम् करण-अर्थिभिः । विक्षिप्त-आक्षिप्त-बाहुभ्याम् स्वस्तिकौ चरणौ यदा ॥ ७६॥

TRANSLITERATION

tat svastikam iti proktam karaṇam karaṇa-arthibhiḥ . vikṣipta-ākṣipta-bāhubhyām svastikau caraṇau yadā .. 76..

Shloka 77

अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां तत्पृष्ठस्वस्तिकं भवेत् । पार्श्वयोरग्रतश्चैव यत्र श्लिष्टः करो भवेत् ॥ ७७॥

PADACHEDA

अपक्रान्त-अर्ध-सूचिभ्याम् तद्-पृष्ठ-स्वस्तिकम् भवेत् । पार्श्वयोः अग्रतस् च एव यत्र श्लिष्टः करः भवेत् ॥ ७७॥

TRANSLITERATION

apakrānta-ardha-sūcibhyām tad-pṛṣṭha-svastikam bhavet . pārśvayoḥ agratas ca eva yatra śliṣṭaḥ karaḥ bhavet .. 77..

Shloka 78

स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्यां तद्दिक्स्वस्तिकमुच्यते । अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम् ॥ ७८॥

PADACHEDA

स्वस्तिकौ हस्त-पादाभ्याम् तद्-दिश्-स्वस्तिकम् उच्यते । अलातम् चरणम् कृत्वा व्यंसयेत् दक्षिणम् करम् ॥ ७८॥

TRANSLITERATION

svastikau hasta-pādābhyām tad-diś-svastikam ucyate . alātam caraṇam kṛtvā vyaṃsayet dakṣiṇam karam .. 78..

Shloka 79

ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकमिति स्मृतम् । स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिस्थितौ ॥ ७९॥

PADACHEDA

ऊर्ध्व-ज-अनुक्रमम् कुर्यात् अलातकम् इति स्मृतम् । स्वस्तिक-अपसृतः पादः करौ नाभि-कटि-स्थितौ ॥ ७९॥

TRANSLITERATION

ūrdhva-ja-anukramam kuryāt alātakam iti smṛtam . svastika-apasṛtaḥ pādaḥ karau nābhi-kaṭi-sthitau .. 79..

Shloka 80

पार्श्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् । हस्तौ हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तरेचितः ॥८०॥

PADACHEDA

पार्श्वम् उद्वाहितम् च एव करणम् तत् कटी-समम् । हस्तौ हृदि भवेत् वामः सव्यः च आक्षिप्त-रेचितः ॥८०॥

TRANSLITERATION

pārśvam udvāhitam ca eva karaṇam tat kaṭī-samam . hastau hṛdi bhavet vāmaḥ savyaḥ ca ākṣipta-recitaḥ ..80..

Shloka 81

रेचितश्चापविद्धश्च तत्स्यादाक्षिप्तरेचितम् । विक्षिप्तं हस्तपादं च तसैवाक्षेपणं पुनः ॥ ८१॥

PADACHEDA

रेचितः च अपविद्धः च तत् स्यात् आक्षिप्तरेचितम् । विक्षिप्तम् हस्त-पादम् च तसा एव आक्षेपणम् पुनर् ॥ ८१॥

TRANSLITERATION

recitaḥ ca apaviddhaḥ ca tat syāt ākṣiptarecitam . vikṣiptam hasta-pādam ca tasā eva ākṣepaṇam punar .. 81..

Shloka 82

यत्र तत्करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तप्तकं द्विजाः । स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिणम् ॥ ८२॥

PADACHEDA

यत्र तत् करणम् ज्ञेयम् विक्षिप्त-आक्षिप्त-प्तकम् द्विजाः । स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करि-हस्तम् च दक्षिणम् ॥ ८२॥

TRANSLITERATION

yatra tat karaṇam jñeyam vikṣipta-ākṣipta-ptakam dvijāḥ . svastikau caraṇau kṛtvā kari-hastam ca dakṣiṇam .. 82..

Shloka 83

वक्षस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् । व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा ॥ ८३॥

PADACHEDA

वक्ष-स्थाने तथा वामम् अर्धस्वस्तिकम् आदिशेत् । व्यावृत्त-परिवृत्तः तु सः एव तु करः यदा ॥ ८३॥

TRANSLITERATION

vakṣa-sthāne tathā vāmam ardhasvastikam ādiśet . vyāvṛtta-parivṛttaḥ tu saḥ eva tu karaḥ yadā .. 83..

Shloka 84

अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् ॥ ८४॥

PADACHEDA

अञ्चितः नासिका-अग्रे तु तत् अञ्चितम् उदाहृतम् । कुञ्चितम् पादम् उत्क्षिप्य त्रि-अश्रम् ऊरुम् विवर्तयेत् ॥ ८४॥

TRANSLITERATION

añcitaḥ nāsikā-agre tu tat añcitam udāhṛtam . kuñcitam pādam utkṣipya tri-aśram ūrum vivartayet .. 84..

Shloka 85

कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासितं भवेत् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जनुस्तनसमं न्यसेत् ॥ ८५॥

PADACHEDA

कटि-जानु-विवर्तात् च भुजङ्ग-त्रासितम् भवेत् । कुञ्चितम् पादम् उत्क्षिप्य जनु-स्तन-समम् न्यसेत् ॥ ८५॥

TRANSLITERATION

kaṭi-jānu-vivartāt ca bhujaṅga-trāsitam bhavet . kuñcitam pādam utkṣipya janu-stana-samam nyaset .. 85..

Shloka 86

प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत् ॥ ८६॥

PADACHEDA

प्रयोग-वश-गौ हस्तौ ऊर्ध्व-जानु प्रकीर्तितम् । वृश्चिकम् चरणम् कृत्वा करम् पार्श्वे निकुञ्चयेत् ॥ ८६॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśa-gau hastau ūrdhva-jānu prakīrtitam . vṛścikam caraṇam kṛtvā karam pārśve nikuñcayet .. 86..

Shloka 87

नासाग्रे दक्षिणं चैव ज्ञेयं तत्तु निकुञ्चितम् । वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः ॥८७॥

PADACHEDA

नासा-अग्रे दक्षिणम् च एव ज्ञेयम् तत् तु निकुञ्चितम् । वाम-दक्षिण-पादाभ्याम् घूर्णमान-उपसर्पणैः ॥८७॥

TRANSLITERATION

nāsā-agre dakṣiṇam ca eva jñeyam tat tu nikuñcitam . vāma-dakṣiṇa-pādābhyām ghūrṇamāna-upasarpaṇaiḥ ..87..

Shloka 88

उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृतम् । स्स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः ॥ ८८॥

PADACHEDA

उद्वेष्टित-अपविद्धैः च हस्तैः मत्तल्ली-उदाहृतम् । पादौ वाम-हस्तः च रेचितः ॥ ८८॥

TRANSLITERATION

udveṣṭita-apaviddhaiḥ ca hastaiḥ mattallī-udāhṛtam . pādau vāma-hastaḥ ca recitaḥ .. 88..

Shloka 89

सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमत्तल्लि तत्स्मृतम् । रेचितो दक्षिणो हस्तः पादः सव्यो निकुट्टितः ॥ ८९॥

PADACHEDA

सव्य-हस्तः कटि-स्थः स्यात् अर्धमत्तल्लि तत् स्मृतम् । रेचितः दक्षिणः हस्तः पादः सव्यः निकुट्टितः ॥ ८९॥

TRANSLITERATION

savya-hastaḥ kaṭi-sthaḥ syāt ardhamattalli tat smṛtam . recitaḥ dakṣiṇaḥ hastaḥ pādaḥ savyaḥ nikuṭṭitaḥ .. 89..

Shloka 90

दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेचितनिकुट्टितम् । कार्यौ नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ खटकामुखौ ॥ ९०॥

PADACHEDA

दोला च एव भवेत् वामः तद्-रेचित-निकुट्टितम् । कार्यौ नाभि-तटे हस्तौ प्राच्-मुखौ खटका-मुखौ ॥ ९०॥

TRANSLITERATION

dolā ca eva bhavet vāmaḥ tad-recita-nikuṭṭitam . kāryau nābhi-taṭe hastau prāc-mukhau khaṭakā-mukhau .. 90..

Shloka 91

सूचीविद्धावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके । अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैअव च ॥ ९१॥

PADACHEDA

सूची-विद्धौ अपक्रान्तौ पादौ पाद-अपविद्धके । अपविद्धः भवेत् हस्तः सूची-पादः च ॥ ९१॥

TRANSLITERATION

sūcī-viddhau apakrāntau pādau pāda-apaviddhake . apaviddhaḥ bhavet hastaḥ sūcī-pādaḥ ca .. 91..

Shloka 92

तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्भवेत् । वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः ॥ ९२॥

PADACHEDA

तथा त्रिकम् विवृत्तम् च वलितम् नाम तत् भवेत् । वर्तित-आघूर्णितः सव्यः हस्तः वामः च दोलितः ॥ ९२॥

TRANSLITERATION

tathā trikam vivṛttam ca valitam nāma tat bhavet . vartita-āghūrṇitaḥ savyaḥ hastaḥ vāmaḥ ca dolitaḥ .. 92..

Shloka 93

स्वस्तिकापसृतः पादः करणं घूर्णितं तु तत् । करिहस्तो भवेद्वामो दक्षिणश्च विवर्तितः ॥ ९३॥

PADACHEDA

स्वस्तिक-अपसृतः पादः करणम् घूर्णितम् तु तत् । करि-हस्तः भवेत् वामः दक्षिणः च विवर्तितः ॥ ९३॥

TRANSLITERATION

svastika-apasṛtaḥ pādaḥ karaṇam ghūrṇitam tu tat . kari-hastaḥ bhavet vāmaḥ dakṣiṇaḥ ca vivartitaḥ .. 93..

Shloka 94

बहुशः कुट्टितः पदो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः । ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत् ॥ ९४॥

PADACHEDA

बहुशस् कुट्टितः पदः ज्ञेयम् तत् ललितम् बुधैः । ऊर्ध्व-जानुम् विधाय अथ तस्य उपरि लताम् न्यसेत् ॥ ९४॥

TRANSLITERATION

bahuśas kuṭṭitaḥ padaḥ jñeyam tat lalitam budhaiḥ . ūrdhva-jānum vidhāya atha tasya upari latām nyaset .. 94..

Shloka 95

दण्ड्पक्षं तत्प्रोक्तं कर्णं नृत्यवेदिभिः । भुजञ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ ॥ ९५॥

PADACHEDA

दण्ड-पक्षम् तद्-प्रोक्तम् कर्णम् नृत्य-वेदिभिः । भुजञ्ग-त्रासितम् कृत्वा यत्र उभौ अपि रेचितौ ॥ ९५॥

TRANSLITERATION

daṇḍa-pakṣam tad-proktam karṇam nṛtya-vedibhiḥ . bhujañga-trāsitam kṛtvā yatra ubhau api recitau .. 95..

Shloka 96

वामपार्श्वस्थ्तौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ ॥ ९६॥

PADACHEDA

वाम-पार्श्व-स्थ्तौ हस्तौ भुजङ्ग-त्रस्त-रेचितम् । त्रिकम् सु वलितम् कृत्वा लता-रेचितकौ करौ ॥ ९६॥

TRANSLITERATION

vāma-pārśva-sthtau hastau bhujaṅga-trasta-recitam . trikam su valitam kṛtvā latā-recitakau karau .. 96..

Shloka 97

नूपुर्श्च तथा पादः करण्E नूपुरे न्यसेत् । रेचितौ हस्तपादौ च कटी ग्रीवा च रेचिता ॥ ९७॥

PADACHEDA

नूपुर् च तथा पादः करणे नूपुरे न्यसेत् । रेचितौ हस्त-पादौ च कटी ग्रीवा च रेचिता ॥ ९७॥

TRANSLITERATION

nūpur ca tathā pādaḥ karaṇe nūpure nyaset . recitau hasta-pādau ca kaṭī grīvā ca recitā .. 97..

Shloka 98

वैशाखस्थानकेनैतद्भवेवैशाखरेचितम् । आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा ॥ ९८॥

PADACHEDA

वैशाख-स्थानकेन एतत् भवे वैशाख-रेचितम् । आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ च उद्वेष्टितौ तथा ॥ ९८॥

TRANSLITERATION

vaiśākha-sthānakena etat bhave vaiśākha-recitam . ākṣiptaḥ svastikaḥ pādaḥ karau ca udveṣṭitau tathā .. 98..

Shloka 99

त्रिकस्य वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत् । अञ्चितः स्यात्करो वामः सव्यश्चतुर एव तु ॥ ९९॥

PADACHEDA

त्रिकस्य वलनात् च एव ज्ञेयम् भ्रमरकम् तु तत् । अञ्चितः स्यात् करः वामः सव्यः चतुरः एव तु ॥ ९९॥

TRANSLITERATION

trikasya valanāt ca eva jñeyam bhramarakam tu tat . añcitaḥ syāt karaḥ vāmaḥ savyaḥ caturaḥ eva tu .. 99..

Shloka 100

दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् । भुजङ्गत्रासितः पादो दक्षिणो रेचितः करः ॥ १००॥

PADACHEDA

दक्षिणः कुट्टितः पादः चतुरम् तत् प्रकीर्तितम् । भुजङ्ग-त्रासितः पादः दक्षिणः रेचितः करः ॥ १००॥

TRANSLITERATION

dakṣiṇaḥ kuṭṭitaḥ pādaḥ caturam tat prakīrtitam . bhujaṅga-trāsitaḥ pādaḥ dakṣiṇaḥ recitaḥ karaḥ .. 100..

Shloka 101

लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाञ्चितकं भवेत् । विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद्यत्र दण्डवत् ॥ १०१॥

PADACHEDA

लता-आख्यः च करः वामः भुजङ्ग-आञ्चितकम् भवेत् । विक्षिप्तम् हस्त-पादम् तु समन्तात् यत्र दण्ड-वत् ॥ १०१॥

TRANSLITERATION

latā-ākhyaḥ ca karaḥ vāmaḥ bhujaṅga-āñcitakam bhavet . vikṣiptam hasta-pādam tu samantāt yatra daṇḍa-vat .. 101..

Shloka 102

रेच्यते तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ ॥ १०२॥

PADACHEDA

रेच्यते तत् हि करणम् ज्ञेयम् दण्डक-रेचितम् । वृश्चिकम् चरणम् कृत्वा द्वौ अपि अथ निकुट्टितौ ॥ १०२॥

TRANSLITERATION

recyate tat hi karaṇam jñeyam daṇḍaka-recitam . vṛścikam caraṇam kṛtvā dvau api atha nikuṭṭitau .. 102..

Shloka 103

विधातव्यौ करौ तत्तु ज्ञेयं वृश्चिककुट्टितम् । सूचिं कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत् ॥ १०३॥

PADACHEDA

विधातव्यौ करौ तत् तु ज्ञेयम् वृश्चिककुट्टितम् । सूचिम् कृत्वा अपविद्धम् च दक्षिणम् चरणम् न्यसेत् ॥ १०३॥

TRANSLITERATION

vidhātavyau karau tat tu jñeyam vṛścikakuṭṭitam . sūcim kṛtvā apaviddham ca dakṣiṇam caraṇam nyaset .. 103..

Shloka 104

रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तदुच्यते । अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः ॥ १०४॥

PADACHEDA

रेचिता च कटिः यत्र कटि-भ्रान्तम् तत् उच्यते । अञ्चितः पृष्ठतस् पादः कुञ्चित-ऊर्ध्व-तल-अङ्गुलिः ॥ १०४॥

TRANSLITERATION

recitā ca kaṭiḥ yatra kaṭi-bhrāntam tat ucyate . añcitaḥ pṛṣṭhatas pādaḥ kuñcita-ūrdhva-tala-aṅguliḥ .. 104..

Shloka 105

लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् । अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी ॥ १०५॥

PADACHEDA

लता-आख्यः च करः वामः तत् लतावृश्चिकम् भवेत् । अलपद्मः कटी-देशे छिन्ना पर्यायशः कटी ॥ १०५॥

TRANSLITERATION

latā-ākhyaḥ ca karaḥ vāmaḥ tat latāvṛścikam bhavet . alapadmaḥ kaṭī-deśe chinnā paryāyaśaḥ kaṭī .. 105..

Shloka 106

वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करवुभौ ॥ १०६॥

PADACHEDA

वैशाख-स्थानकेन इह तत् छिन्नम् करणम् भवेत् । वृश्चिकम् चरणम् कृत्वा स्वस्तिकौ च करौ उभौ ॥ १०६॥

TRANSLITERATION

vaiśākha-sthānakena iha tat chinnam karaṇam bhavet . vṛścikam caraṇam kṛtvā svastikau ca karau ubhau .. 106..

Shloka 107

रेचितौ विप्रकीर्णौ च करौ वृश्चिकरेचितम् । बाहुशीर्षाञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा ॥ १०७॥

PADACHEDA

रेचितौ विप्रकीर्णौ च करौ वृश्चिक-रेचितम् । बाहु-शीर्ष-अञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठ-अञ्चितः तथा ॥ १०७॥

TRANSLITERATION

recitau viprakīrṇau ca karau vṛścika-recitam . bāhu-śīrṣa-añcitau hastau pādaḥ pṛṣṭha-añcitaḥ tathā .. 107..

Shloka 108

दूरसन्नतपृष्ठं च वृश्चिकं तत्प्रकीर्तितम् । आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ॥ १०८॥

PADACHEDA

दूर-सन्नत-पृष्ठम् च वृश्चिकम् तत् प्रकीर्तितम् । आलीढम् स्थानकम् यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ॥ १०८॥

TRANSLITERATION

dūra-sannata-pṛṣṭham ca vṛścikam tat prakīrtitam . ālīḍham sthānakam yatra karau vakṣasi recitau .. 108..

Shloka 109

ऊर्ध्वाधो विप्रकीर्णौ च व्यंसितं करणं तु तत् । हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादो निकुट्टितः ॥ १०९॥

PADACHEDA

ऊर्ध्व-अधस् विप्रकीर्णौ च व्यंसितम् करणम् तु तत् । हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादः निकुट्टितः ॥ १०९॥

TRANSLITERATION

ūrdhva-adhas viprakīrṇau ca vyaṃsitam karaṇam tu tat . hastau tu svastikau pārśve tathā pādaḥ nikuṭṭitaḥ .. 109..

Shloka 110

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः पार्श्वनिकुट्टितम् । वृश्चिकं चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्ठकेन तु ॥ ११०॥

PADACHEDA

यत्र तत् करणम् ज्ञेयम् बुधैः पार्श्व-निकुट्टितम् । वृश्चिकम् चरणम् कृत्वा पादस्य अङ्गुष्ठकेन तु ॥ ११०॥

TRANSLITERATION

yatra tat karaṇam jñeyam budhaiḥ pārśva-nikuṭṭitam . vṛścikam caraṇam kṛtvā pādasya aṅguṣṭhakena tu .. 110..

Shloka 111

ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं तु तत् । पृष्ठतः कुञ्चितं कृत्वा व्यतिक्रान्तक्रमं ततः ॥ १११॥

PADACHEDA

ललाटे तिलकम् कुर्यात् ललाट-तिलकम् तु तत् । पृष्ठतस् कुञ्चितम् कृत्वा व्यतिक्रान्त-क्रमम् ततस् ॥ १११॥

TRANSLITERATION

lalāṭe tilakam kuryāt lalāṭa-tilakam tu tat . pṛṣṭhatas kuñcitam kṛtvā vyatikrānta-kramam tatas .. 111..

Shloka 112

आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः । आद्यः पादो नतः कार्यः सव्यहस्तश्च कुञ्चितः ॥ ११२॥

PADACHEDA

आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः । आद्यः पादः नतः कार्यः सव्य-हस्तः च कुञ्चितः ॥ ११२॥

TRANSLITERATION

ākṣiptau ca karau kāryau krāntake karaṇe dvijāḥ . ādyaḥ pādaḥ nataḥ kāryaḥ savya-hastaḥ ca kuñcitaḥ .. 112..

Shloka 113

उत्तानो वामपार्श्वस्थस्तत्कुञ्चितमुदाहृतम् । प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद्गात्रेणानतेन च ॥ ११३॥

PADACHEDA

उत्तानः वाम-पार्श्व-स्थः तत् कुञ्चितम् उदाहृतम् । प्रलम्बिताभ्याम् बाहुभ्याम् यत् गात्रेण आनतेन च ॥ ११३॥

TRANSLITERATION

uttānaḥ vāma-pārśva-sthaḥ tat kuñcitam udāhṛtam . pralambitābhyām bāhubhyām yat gātreṇa ānatena ca .. 113..

Shloka 114

अभ्यन्तरापविद्धः स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् । स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा ॥ ११४॥

PADACHEDA

अभ्यन्तर-अपविद्धः स्यात् तत् ज्ञेयम् चक्र-मण्डलम् । स्वस्तिक-अपसृतौ पादौ अपविद्ध-क्रमौ यदा ॥ ११४॥

TRANSLITERATION

abhyantara-apaviddhaḥ syāt tat jñeyam cakra-maṇḍalam . svastika-apasṛtau pādau apaviddha-kramau yadā .. 114..

Shloka 115

उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलिकस्तु तत् । आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः ॥ ११५॥

PADACHEDA

उरोमण्डलकौ हस्तौ उरोमण्डलिकः तु तत् । आक्षिप्तम् हस्त-पादम् च क्रियते यत्र वेगतः ॥ ११५॥

TRANSLITERATION

uromaṇḍalakau hastau uromaṇḍalikaḥ tu tat . ākṣiptam hasta-pādam ca kriyate yatra vegataḥ .. 115..

Shloka 116

आक्षिओतं नाम करणं विज्ञेयं तत्द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादः पार्श्वेनोर्ध्वं प्रसारितः ॥ ११६॥

PADACHEDA

आक्षिओतम् नाम करणम् विज्ञेयम् तत् द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्व-अङ्गुलि-तलः पादः पार्श्वेन ऊर्ध्वम् प्रसारितः ॥ ११६॥

TRANSLITERATION

ākṣiotam nāma karaṇam vijñeyam tat dvijottamāḥ . ūrdhva-aṅguli-talaḥ pādaḥ pārśvena ūrdhvam prasāritaḥ .. 116..

Shloka 117

प्रकुर्यादञ्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते । पृष्ठतः प्रसृतः पादौ द्वौ तालावर्धमेव च ॥ ११७॥

PADACHEDA

प्रकुर्यात् अञ्चित-तलौ हस्तौ तल-विलासिते । पृष्ठतस् प्रसृतः पादौ द्वौ तालौ अर्धम् एव च ॥ ११७॥

TRANSLITERATION

prakuryāt añcita-talau hastau tala-vilāsite . pṛṣṭhatas prasṛtaḥ pādau dvau tālau ardham eva ca .. 117..

Shloka 118

तस्येव चानुगो हस्तः पुरतस्त्वर्गलं तु तत् । विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा ॥ ११८॥

PADACHEDA

तस्य इव च अनुगः हस्तः पुरतस् तु अर्गलम् तु तत् । विक्षिप्तम् हस्त-पादम् च पृष्ठतस् पार्श्वतस् अपि वा ॥ ११८॥

TRANSLITERATION

tasya iva ca anugaḥ hastaḥ puratas tu argalam tu tat . vikṣiptam hasta-pādam ca pṛṣṭhatas pārśvatas api vā .. 118..

Shloka 119

एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहृतम् । प्रसार्य कुञ्चितं पादं पुनरावर्तयेत् द्रुतम् ॥ ११९॥

PADACHEDA

एक-मार्ग-गतम् यत्र तत् विक्षिप्तम् उदाहृतम् । प्रसार्य कुञ्चितम् पादम् पुनर् आवर्तयेत् द्रुतम् ॥ ११९॥

TRANSLITERATION

eka-mārga-gatam yatra tat vikṣiptam udāhṛtam . prasārya kuñcitam pādam punar āvartayet drutam .. 119..

Shloka 120

प्रयोगवशगौ हस्तौ तदावर्तमुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु डोलयेत् ॥ १२०॥

PADACHEDA

प्रयोग-वशगौ हस्तौ तत् आवर्तम् उदाहृतम् । कुञ्चितम् पादम् उत्क्षिप्य पार्श्वात् पार्श्वम् तु ॥ १२०॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśagau hastau tat āvartam udāhṛtam . kuñcitam pādam utkṣipya pārśvāt pārśvam tu .. 120..

Shloka 121

प्रयोगवशगौ हस्तौ डोलापादं तदुच्यते । आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तयेत् ॥ १२१॥

PADACHEDA

प्रयोग-वशगौ हस्तौ डोलापादम् तत् उच्यते । आक्षिप्तम् हस्त-पादम् च त्रिकम् च एव विवर्तयेत् ॥ १२१॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśagau hastau ḍolāpādam tat ucyate . ākṣiptam hasta-pādam ca trikam ca eva vivartayet .. 121..

Shloka 122

रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः । सूचीविद्धं विधायाथ त्रिकं तु विनिवर्तयेत् ॥ १२२॥

PADACHEDA

रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः । सूची-विद्धम् विधाय अथ त्रिकम् तु विनिवर्तयेत् ॥ १२२॥

TRANSLITERATION

recitau ca tathā hastau vivṛtte karaṇe dvijāḥ . sūcī-viddham vidhāya atha trikam tu vinivartayet .. 122..

Shloka 123

करौ च रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमः । पार्श्वक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तादथ पातयेत् ॥ १२३॥

PADACHEDA

करौ च रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमः । पार्श्व-क्रान्त-क्रमम् कृत्वा पुरस्तात् अथ पातयेत् ॥ १२३॥

TRANSLITERATION

karau ca recitau kāryau vinivṛtte dvijottamaḥ . pārśva-krānta-kramam kṛtvā purastāt atha pātayet .. 123..

Shloka 124

प्रयोगवशगौ हस्तौ पार्श्वक्रान्तं तदुच्यते । पृष्ठतः कुञ्चितः पादौ वक्षश्चैव समुन्नतम् ॥ १२४॥

PADACHEDA

प्रयोग-वशगौ हस्तौ पार्श्वक्रान्तम् तत् उच्यते । पृष्ठतस् कुञ्चितः पादौ वक्षः च एव समुन्नतम् ॥ १२४॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśagau hastau pārśvakrāntam tat ucyate . pṛṣṭhatas kuñcitaḥ pādau vakṣaḥ ca eva samunnatam .. 124..

Shloka 125

तिलके च करः स्थाप्यस्तन्निस्तम्भितमुच्यते । पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् ॥ १२५॥

PADACHEDA

तिलके च करः स्थाप्यः तत् निस्तम्भितम् उच्यते । पृष्ठतः वलितम् पादम् शिरः-घृष्टम् प्रसारयेत् ॥ १२५॥

TRANSLITERATION

tilake ca karaḥ sthāpyaḥ tat nistambhitam ucyate . pṛṣṭhataḥ valitam pādam śiraḥ-ghṛṣṭam prasārayet .. 125..

Shloka 126

सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्तं तदुच्यते । अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तात्सम्प्रसारयेत् ॥ १२६॥

PADACHEDA

सर्वतस् मण्डल-आविद्धम् विद्युत्-भ्रान्तम् तत् उच्यते । अतिक्रान्त-क्रमम् कृत्वा पुरस्तात् सम्प्रसारयेत् ॥ १२६॥

TRANSLITERATION

sarvatas maṇḍala-āviddham vidyut-bhrāntam tat ucyate . atikrānta-kramam kṛtvā purastāt samprasārayet .. 126..

Shloka 127

प्रयोगवशगौ हस्तावतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ । आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम् ॥ १२७॥

PADACHEDA

प्रयोग-वश-गौ हस्तौ अतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ । आक्षिप्तम् हस्त-पादम् च त्रिकम् च एव विवर्तितम् ॥ १२७॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśa-gau hastau atikrānte prakīrtitau . ākṣiptam hasta-pādam ca trikam ca eva vivartitam .. 127..

Shloka 128

द्वितीयो रेचितो हस्तो विवर्तितकमेव तत् । कर्णेऽञ्चितः करो वामो लताहस्तश्च दक्षिणः ॥ १२८॥

PADACHEDA

द्वितीयः रेचितः हस्तः विवर्तितकम् एव तत् । कर्णे अञ्चितः करः वामः लता-हस्तः च दक्षिणः ॥ १२८॥

TRANSLITERATION

dvitīyaḥ recitaḥ hastaḥ vivartitakam eva tat . karṇe añcitaḥ karaḥ vāmaḥ latā-hastaḥ ca dakṣiṇaḥ .. 128..

Shloka 129

दोलापादस्तथा चैव गजक्रीडितकं भवेत् । द्रुतमुत्क्षिप्य चरणं पुरस्तादथ पातयेत् ॥ १२९॥

PADACHEDA

दोलापादः तथा च एव गजक्रीडितकम् भवेत् । द्रुतम् उत्क्षिप्य चरणम् पुरस्तात् अथ पातयेत् ॥ १२९॥

TRANSLITERATION

dolāpādaḥ tathā ca eva gajakrīḍitakam bhavet . drutam utkṣipya caraṇam purastāt atha pātayet .. 129..

Shloka 130

तलसंस्फोटितौ हस्तौ तलसंस्फोटिते मतौ । पृष्ठप्रसारितः पादः लतारेचितकौ करौ ॥ १३०॥

PADACHEDA

तल-संस्फोटितौ हस्तौ तल-संस्फोटिते मतौ । पृष्ठ-प्रसारितः पादः लता-रेचितकौ करौ ॥ १३०॥

TRANSLITERATION

tala-saṃsphoṭitau hastau tala-saṃsphoṭite matau . pṛṣṭha-prasāritaḥ pādaḥ latā-recitakau karau .. 130..

Shloka 131

समुन्नतं शिरश्चैव गरुडप्लुतकं भवेत् । सूचिपादो नतं पार्श्वमेको वक्षःस्थितः करः ॥ १३१॥

PADACHEDA

समुन्नतम् शिरः च एव गरुडप्लुतकम् भवेत् । सूचि-पादः नतम् पार्श्वम् एकः वक्षः-स्थितः करः ॥ १३१॥

TRANSLITERATION

samunnatam śiraḥ ca eva garuḍaplutakam bhavet . sūci-pādaḥ natam pārśvam ekaḥ vakṣaḥ-sthitaḥ karaḥ .. 131..

Shloka 132

द्वितीयश्चाञ्चितो गण्डे गण्डसूची तदुच्यते , ऊर्ध्वापवेष्टितौ हस्तौ सूचीपादो विवर्तितः ॥ १३२॥

PADACHEDA

द्वितीयः च आञ्चितः गण्डे गण्डसूची तत् उच्यते , ऊर्ध्व-अपवेष्टितौ हस्तौ सूची-पादः विवर्तितः ॥ १३२॥

TRANSLITERATION

dvitīyaḥ ca āñcitaḥ gaṇḍe gaṇḍasūcī tat ucyate , ūrdhva-apaveṣṭitau hastau sūcī-pādaḥ vivartitaḥ .. 132..

Shloka 133

परिवृत्तत्रिकं चैव परिवृत्तं तदुच्यते । एकः समस्थितः पाद ऊरुपृष्ठे स्थितोऽपरः ॥ १३३॥

PADACHEDA

परिवृत्त-त्रिकम् च एव परिवृत्तम् तत् उच्यते । एकः समस्थितः पादः ऊरु-पृष्ठे स्थितः अपरः ॥ १३३॥

TRANSLITERATION

parivṛtta-trikam ca eva parivṛttam tat ucyate . ekaḥ samasthitaḥ pādaḥ ūru-pṛṣṭhe sthitaḥ aparaḥ .. 133..

Shloka 134

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः पार्श्वजानु तदुच्यते । पृष्ठप्रसारितः पादः किञ्चितञ्चित जानुकः ॥ १३४॥

PADACHEDA

मुष्टि-हस्तः च वक्षः-स्थः पार्श्वजानु तत् उच्यते । पृष्ठ-प्रसारितः पादः जानुकः ॥ १३४॥

TRANSLITERATION

muṣṭi-hastaḥ ca vakṣaḥ-sthaḥ pārśvajānu tat ucyate . pṛṣṭha-prasāritaḥ pādaḥ jānukaḥ .. 134..

Shloka 135

यत्र प्रसारितो बाहू तत्स्यात् गृध्रावलीनकम् । उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकस्थितौ ॥ १३५॥

PADACHEDA

यत्र प्रसारितः बाहू तत् स्यात् गृध्रावलीनकम् । उत्प्लुत्य चरणौ कार्यौ अग्रतः स्वस्तिक-स्थितौ ॥ १३५॥

TRANSLITERATION

yatra prasāritaḥ bāhū tat syāt gṛdhrāvalīnakam . utplutya caraṇau kāryau agrataḥ svastika-sthitau .. 135..

Shloka 136

सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतं तदुदाहृतम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य कुर्यादग्रस्थितं भुवि ॥ १३६॥

PADACHEDA

सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतम् तत् उदाहृतम् । कुञ्चितम् पादम् उत्क्षिप्य कुर्यात् अग्र-स्थितम् भुवि ॥ १३६॥

TRANSLITERATION

sannatau ca tathā hastau sannatam tat udāhṛtam . kuñcitam pādam utkṣipya kuryāt agra-sthitam bhuvi .. 136..

Shloka 137

प्रयोगवशगौ हस्तौ सा सूची परिकीर्तिता । अलपद्मः शिरोहस्तः सूचीपादश्च दक्षिणः ॥ १३७॥

PADACHEDA

प्रयोग-वशगौ हस्तौ सा सूची परिकीर्तिता । अल-पद्मः शिरः-हस्तः सूची-पादः च दक्षिणः ॥ १३७॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśagau hastau sā sūcī parikīrtitā . ala-padmaḥ śiraḥ-hastaḥ sūcī-pādaḥ ca dakṣiṇaḥ .. 137..

Shloka 138

यत्र तत्करणं ज्ञेअयमर्धसूचीति नामतः । पादसूच्या यदा पादो द्वितीयस्तु प्रविध्यते ॥ १३८॥

PADACHEDA

यत्र तत् करणम् अर्धसूची इति नामतः । पाद-सूच्या यदा पादः द्वितीयः तु प्रविध्यते ॥ १३८॥

TRANSLITERATION

yatra tat karaṇam ardhasūcī iti nāmataḥ . pāda-sūcyā yadā pādaḥ dvitīyaḥ tu pravidhyate .. 138..

Shloka 139

कटिवक्षःस्थितौ हस्तौ सूचीविधं तदुच्यते । कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत् ॥ १३९॥

PADACHEDA

कटि-वक्षः-स्थितौ हस्तौ सूचीविधम् तत् उच्यते । कृत्वा ऊरु-वलितम् पादम् अपक्रान्त-क्रमम् न्यसेत् ॥ १३९॥

TRANSLITERATION

kaṭi-vakṣaḥ-sthitau hastau sūcīvidham tat ucyate . kṛtvā ūru-valitam pādam apakrānta-kramam nyaset .. 139..

Shloka 140

प्रयोगवशगौ हस्तवपक्रान्तं तदुच्यते । वृश्चिकं चरणं कृत्वा रेचितौ च तथा करौ ॥ १४०॥

PADACHEDA

प्रयोग-वशगौ तत् उच्यते । वृश्चिकम् चरणम् कृत्वा रेचितौ च तथा करौ ॥ १४०॥

TRANSLITERATION

prayoga-vaśagau tat ucyate . vṛścikam caraṇam kṛtvā recitau ca tathā karau .. 140..

Shloka 141

तथा त्रिकं विवृत्तं च मयूरललितं भवेत् । अञ्चितापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम् ॥ १४१॥

PADACHEDA

तथा त्रिकम् विवृत्तम् च मयूरललितम् भवेत् । अञ्चित-अपसृतौ पादौ शिरः च परिवाहितम् ॥ १४१॥

TRANSLITERATION

tathā trikam vivṛttam ca mayūralalitam bhavet . añcita-apasṛtau pādau śiraḥ ca parivāhitam .. 141..

Shloka 142

रेचितौ च तथा हस्तौ तत्सर्पितमुदाहृतम् । नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् ॥ १४२॥

PADACHEDA

रेचितौ च तथा हस्तौ तत् सर्पितम् उदाहृतम् । नूपुरम् चरणम् कृत्वा दण्ड-पादम् प्रसारयेत् ॥ १४२॥

TRANSLITERATION

recitau ca tathā hastau tat sarpitam udāhṛtam . nūpuram caraṇam kṛtvā daṇḍa-pādam prasārayet .. 142..

Shloka 143

क्षिप्राविद्धकरं चैव दण्डपादं तदुच्यते । अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ॥ १४३॥

PADACHEDA

क्षिप्र-आविद्ध-करम् च एव दण्डपादम् तत् उच्यते । अतिक्रान्त-क्रमम् कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ॥ १४३॥

TRANSLITERATION

kṣipra-āviddha-karam ca eva daṇḍapādam tat ucyate . atikrānta-kramam kṛtvā samutplutya nipātayet .. 143..

Shloka 144

जङ्घाञ्चितोपरि क्षिप्ता तद्विद्याद्धरिणप्लुतम् । डोलापादक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ॥१४४॥

PADACHEDA

जङ्घा-आञ्चिता उपरि क्षिप्ता तत् विद्यात् हरिणप्लुतम् । दोला-पाद-क्रमम् कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ॥१४४॥

TRANSLITERATION

jaṅghā-āñcitā upari kṣiptā tat vidyāt hariṇaplutam . dolā-pāda-kramam kṛtvā samutplutya nipātayet ..144..

Shloka 145

परिवृत्तत्रिकं चैव तत्प्रेङ्खोलितमुच्यते । भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्तौ हस्तौ चाभि ( धो ) मुखाङ्गुली ॥ १४५॥

PADACHEDA

परिवृत्त-त्रिकम् च एव तत् प्रेङ्खोलितम् उच्यते । भुजौ ऊर्ध्व-विनिष्क्रान्तौ हस्तौ च अभि ( मुख-अङ्गुली ॥ १४५॥

TRANSLITERATION

parivṛtta-trikam ca eva tat preṅkholitam ucyate . bhujau ūrdhva-viniṣkrāntau hastau ca abhi ( mukha-aṅgulī .. 145..

Shloka 146

बद्धा चारी तथ चैव नितम्बे करणे भवेत् । दोलापादक्रमं कृत्वा हस्तौ तदनुगावुभौअ ॥ १४६॥

PADACHEDA

बद्धा च एव नितम्बे करणे भवेत् । दोला-पाद-क्रमम् कृत्वा हस्तौ तद्-अनुगौ उभौ ॥ १४६॥

TRANSLITERATION

baddhā ca eva nitambe karaṇe bhavet . dolā-pāda-kramam kṛtvā hastau tad-anugau ubhau .. 146..

Shloka 147

रेचितौ घूर्णितौ वापि स्खलितं करणं भवेत् । एको वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलोऽपरः ॥ १४७॥

PADACHEDA

रेचितौ घूर्णितौ वा अपि स्खलितम् करणम् भवेत् । एकः वक्षः-स्थितः हस्तः प्रोद्वेष्टित-तलः अपरः ॥ १४७॥

TRANSLITERATION

recitau ghūrṇitau vā api skhalitam karaṇam bhavet . ekaḥ vakṣaḥ-sthitaḥ hastaḥ prodveṣṭita-talaḥ aparaḥ .. 147..

Shloka 148

अञ्चितश्चरणश्चैव प्रयोज्यः करिहस्तके । एकस्तु रेचितो हस्तो लताख्यस्तु तथा परः ॥ १४८॥

PADACHEDA

अञ्चितः चरणः च एव प्रयोज्यः करि-हस्तके । एकः तु रेचितः हस्तः लता-आख्यः तु तथा परः ॥ १४८॥

TRANSLITERATION

añcitaḥ caraṇaḥ ca eva prayojyaḥ kari-hastake . ekaḥ tu recitaḥ hastaḥ latā-ākhyaḥ tu tathā paraḥ .. 148..

Shloka 149

प्रसर्पिततलौ पादौ प्रसर्पितकमेव तत् । अलातं च पुरःकृत्वा द्वितीयं च द्रुतक्रमम् ॥ १४९॥

PADACHEDA

प्रसर्पित-तलौ पादौ प्रसर्पितकम् एव तत् । अलातम् च पुरस् कृत्वा द्वितीयम् च द्रुत-क्रमम् ॥ १४९॥

TRANSLITERATION

prasarpita-talau pādau prasarpitakam eva tat . alātam ca puras kṛtvā dvitīyam ca druta-kramam .. 149..

Shloka 150

हस्तौ पादानुगौ चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ । पृष्ठप्रसर्पितः पादस्तथा हस्तौ निकुञ्चितौ ॥ १५०॥

PADACHEDA

हस्तौ पाद-अनुगौ च अपि सिंह-विक्रीडिते स्मृतौ । पृष्ठ-प्रसर्पितः पादः तथा हस्तौ निकुञ्चितौ ॥ १५०॥

TRANSLITERATION

hastau pāda-anugau ca api siṃha-vikrīḍite smṛtau . pṛṣṭha-prasarpitaḥ pādaḥ tathā hastau nikuñcitau .. 150..

Shloka 151

पुनस्तथैव कर्तव्यौ सिंहाकर्ष्तके द्विजाः । आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तदेहमाक्षिप्तपादकम् ॥ १५१॥

PADACHEDA

पुनर् तथा एव कर्तव्यौ सिंहाकर्ष्तके द्विजाः । आक्षिप्त-हस्तम् आक्षिप्त-देहम् आक्षिप्त-पादकम् ॥ १५१॥

TRANSLITERATION

punar tathā eva kartavyau siṃhākarṣtake dvijāḥ . ākṣipta-hastam ākṣipta-deham ākṣipta-pādakam .. 151..

Shloka 152

अद्वृत्तगात्रमित्येतदुद्वृतां करणं स्मृतम् । आक्षिप्तचरणश्चैको हस्तौ तस्यैव चानुगौ ॥ १५२॥

PADACHEDA

अद्वृत्त-गात्रम् इति एतत् उद्वृताम् करणम् स्मृतम् । आक्षिप्त-चरणः च एकः हस्तौ तस्य एव च अनुगौ ॥ १५२॥

TRANSLITERATION

advṛtta-gātram iti etat udvṛtām karaṇam smṛtam . ākṣipta-caraṇaḥ ca ekaḥ hastau tasya eva ca anugau .. 152..

Shloka 153

आनतं च तथ गात्रं तयोपसृतकं भवेत् दोलापादक्रमं कृत्वा तलसङ्घट्टितौ करौ ॥ १५३॥

PADACHEDA

आनतम् च गात्रम् भवेत् दोला-पाद-क्रमम् कृत्वा तल-सङ्घट्टितौ करौ ॥ १५३॥

TRANSLITERATION

ānatam ca gātram bhavet dolā-pāda-kramam kṛtvā tala-saṅghaṭṭitau karau .. 153..

Shloka 154

रेचयेच्च करं वामं तलसङ्घट्टिते सदा । एको वक्षःस्थितो हस्तो द्व्तीयश्च प्रलम्बितः ॥ १५४॥

PADACHEDA

रेचयेत् च करम् वामम् तल-सङ्घट्टिते सदा । एकः वक्षः-स्थितः हस्तः द्व्तीयः च प्रलम्बितः ॥ १५४॥

TRANSLITERATION

recayet ca karam vāmam tala-saṅghaṭṭite sadā . ekaḥ vakṣaḥ-sthitaḥ hastaḥ dvtīyaḥ ca pralambitaḥ .. 154..

Shloka 155

तलाग्रसंस्थितः पादो जनिते करणे भवेत् । जनितं करणं कृत्वा हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली ॥ १५५॥

PADACHEDA

तल-अग्र-संस्थितः पादः जनिते करणे भवेत् । जनितम् करणम् कृत्वा हस्तौ च अभिमुख-अङ्गुली ॥ १५५॥

TRANSLITERATION

tala-agra-saṃsthitaḥ pādaḥ janite karaṇe bhavet . janitam karaṇam kṛtvā hastau ca abhimukha-aṅgulī .. 155..

Shloka 156

शनैर्निपतितो चैव ज्ञेयं तदवहित्थकम् । करौ वक्षःस्थितौ कार्यावुरौ निर्भुग्नमेव च ॥ १५६॥

PADACHEDA

च एव ज्ञेयम् तत् अवहित्थकम् । करौ वक्षः-स्थितौ कार्यौ उरौ निर्भुग्नम् एव च ॥ १५६॥

TRANSLITERATION

ca eva jñeyam tat avahitthakam . karau vakṣaḥ-sthitau kāryau urau nirbhugnam eva ca .. 156..

Shloka 157

मण्डलस्थानकं चैव निवेशं करणं तु तत् । तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं भवेत् ॥१५७॥

PADACHEDA

मण्डल-स्थानकम् च एव निवेशम् करणम् तु तत् । तल-सञ्चर-पादाभ्याम् उत्प्लुत्य पतनम् भवेत् ॥१५७॥

TRANSLITERATION

maṇḍala-sthānakam ca eva niveśam karaṇam tu tat . tala-sañcara-pādābhyām utplutya patanam bhavet ..157..

Shloka 158

संनतं वलितं गात्रमेलकाक्रीडितं तु तत् । करमावृत्तकरणमूरुपृष्ठेऽञ्चितं न्यसेत् ॥ १५८॥

PADACHEDA

संनतम् वलितम् गात्र-मेलक-आक्रीडितम् तु तत् । करम् आवृत्त-करणम् ऊरु-पृष्ठे अञ्चितम् न्यसेत् ॥ १५८॥

TRANSLITERATION

saṃnatam valitam gātra-melaka-ākrīḍitam tu tat . karam āvṛtta-karaṇam ūru-pṛṣṭhe añcitam nyaset .. 158..

Shloka 159

जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ह्यूरूद्वृत्तं तु तद्भवेत् । करौ प्रलम्बितौ कार्यो शिरश्च परिवाहितम् ॥ १५९॥

PADACHEDA

जङ्घा-आञ्चिता तथा उद्वृत्ता हि ऊरु-उद्वृत्तम् तु तत् भवेत् । करौ प्रलम्बितौ कार्यौ शिरः च परिवाहितम् ॥ १५९॥

TRANSLITERATION

jaṅghā-āñcitā tathā udvṛttā hi ūru-udvṛttam tu tat bhavet . karau pralambitau kāryau śiraḥ ca parivāhitam .. 159..

Shloka 160

पादौ च वलिताविध्दौअ मदस्खलितके द्विजाः । पुरः प्रसारितः पादः कुञ्चितो गगनोन्मुखः ॥ १६०॥

PADACHEDA

पादौ च मद-स्खलितके द्विजाः । पुरस् प्रसारितः पादः कुञ्चितः गगन-उन्मुखः ॥ १६०॥

TRANSLITERATION

pādau ca mada-skhalitake dvijāḥ . puras prasāritaḥ pādaḥ kuñcitaḥ gagana-unmukhaḥ .. 160..

Shloka 161

करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तं तदुच्यते । करमावर्तितं कृत्वा ह्यूरुपृष्ठे निकुञ्चयेत् ॥१६१॥

PADACHEDA

करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तम् तत् उच्यते । करम् आवर्तितम् कृत्वा हि ऊरु-पृष्ठे निकुञ्चयेत् ॥१६१॥

TRANSLITERATION

karau ca recitau yatra viṣṇukrāntam tat ucyate . karam āvartitam kṛtvā hi ūru-pṛṣṭhe nikuñcayet ..161..

Shloka 162

ऊरुश्चैव तथाविद्धः सम्भ्रान्तं करणं तु तत् । अपविद्धः करः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः ॥ १६२॥

PADACHEDA

ऊरुः च एव तथा आविद्धः सम्भ्रान्तम् करणम् तु तत् । अपविद्धः करः सूच्या पादः च एव निकुट्टितः ॥ १६२॥

TRANSLITERATION

ūruḥ ca eva tathā āviddhaḥ sambhrāntam karaṇam tu tat . apaviddhaḥ karaḥ sūcyā pādaḥ ca eva nikuṭṭitaḥ .. 162..

Shloka 163

वक्षःस्थश्च करो वामो विष्कम्भे करणे भवेत् । पादावुद्धट्टितौ कार्यौ तलसङ्घट्टितौ करौ ॥ १६३॥

PADACHEDA

वक्षः-स्थः च करः वामः विष्कम्भे करणे भवेत् । पादौ उद्धट्टितौ कार्यौ तल-सङ्घट्टितौ करौ ॥ १६३॥

TRANSLITERATION

vakṣaḥ-sthaḥ ca karaḥ vāmaḥ viṣkambhe karaṇe bhavet . pādau uddhaṭṭitau kāryau tala-saṅghaṭṭitau karau .. 163..

Shloka 164

नतश्च पार्श्वं कर्तव्यं बुधैरुद्धट्टिते सदा । प्रयुज्यालातकं पूर्वं हस्तौ चापि हि रेचयेत् ॥ १६४॥

PADACHEDA

नतः च पार्श्वम् कर्तव्यम् बुधैः उद्धट्टिते सदा । प्रयुज्य अलातकम् पूर्वम् हस्तौ च अपि हि रेचयेत् ॥ १६४॥

TRANSLITERATION

nataḥ ca pārśvam kartavyam budhaiḥ uddhaṭṭite sadā . prayujya alātakam pūrvam hastau ca api hi recayet .. 164..

Shloka 165

कुञ्चितावञ्चितौ चैव वृषभक्रीडिते सदा । रेचितावञ्चितौ हस्तौ लोलितं वर्तितं शिरः ॥ १६५॥

PADACHEDA

कुञ्चितौ अञ्चितौ च एव वृषभ-क्रीडिते सदा । रेचितौ अञ्चितौ हस्तौ लोलितम् वर्तितम् शिरः ॥ १६५॥

TRANSLITERATION

kuñcitau añcitau ca eva vṛṣabha-krīḍite sadā . recitau añcitau hastau lolitam vartitam śiraḥ .. 165..

Shloka 166

उभयोःपार्श्वयोर्यत्र तल्लोलितमुदाहृतम् । स्वस्तिकापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम्॥ १६६॥

PADACHEDA

उभयोः पार्श्वयोः यत्र तत् लोलितम् उदाहृतम् । स्वस्तिक-अपसृतौ पादौ शिरः च परिवाहितम्॥ १६६॥

TRANSLITERATION

ubhayoḥ pārśvayoḥ yatra tat lolitam udāhṛtam . svastika-apasṛtau pādau śiraḥ ca parivāhitam.. 166..

Shloka 167

रेचितौ च तथा हस्तौ स्यातां नागापसर्पिते । निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् ॥ १६७॥

PADACHEDA

रेचितौ च तथा हस्तौ स्याताम् नाग-अपसर्पिते । निषण्ण-अङ्गः तु चरणम् प्रसार्य तल-सञ्चरम् ॥ १६७॥

TRANSLITERATION

recitau ca tathā hastau syātām nāga-apasarpite . niṣaṇṇa-aṅgaḥ tu caraṇam prasārya tala-sañcaram .. 167..

Shloka 168

उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यं प्रयोजयेत् । ऊर्ध्वाङ्गुलितलौ पादौ त्रिपताकावधोमुखौ ॥ १६८॥

PADACHEDA

उद्वाहितम् उरः कृत्वा शकटास्यम् प्रयोजयेत् । ऊर्ध्व-अङ्गुलि-तलौ पादौ त्रि-पताकौ अधोमुखौ ॥ १६८॥

TRANSLITERATION

udvāhitam uraḥ kṛtvā śakaṭāsyam prayojayet . ūrdhva-aṅguli-talau pādau tri-patākau adhomukhau .. 168..

Shloka 169

हस्तौ शिरस्सन्नतं च गङ्गावतरणं त्विति । यानि स्थानानि याश्चार्यो व्यायामे कथितानि तु ॥ १६९॥

PADACHEDA

हस्तौ शिरः सन्नतम् च गङ्गा-अवतरणम् तु इति । यानि स्थानानि याः चार्यः व्यायामे कथितानि तु ॥ १६९॥

TRANSLITERATION

hastau śiraḥ sannatam ca gaṅgā-avataraṇam tu iti . yāni sthānāni yāḥ cāryaḥ vyāyāme kathitāni tu .. 169..

Shloka 170

पादप्रचारस्त्वेषां तु करणानामयं भवेत् । ये चापि नृत्तहस्तास्तु गदिता नृत्तकर्मणि ॥ १७०॥

PADACHEDA

पाद-प्रचारः तु एषाम् तु करणानाम् अयम् भवेत् । ये च अपि नृत्त-हस्ताः तु गदिताः नृत्त-कर्मणि ॥ १७०॥

TRANSLITERATION

pāda-pracāraḥ tu eṣām tu karaṇānām ayam bhavet . ye ca api nṛtta-hastāḥ tu gaditāḥ nṛtta-karmaṇi .. 170..

Shloka 171

तेषां समासतो योगः करणेषु विभाव्यते । प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः ॥ १७१॥

PADACHEDA

तेषाम् समासतस् योगः करणेषु विभाव्यते । प्रायेण करणे कार्यः वामः वक्षः-स्थितः करः ॥ १७१॥

TRANSLITERATION

teṣām samāsatas yogaḥ karaṇeṣu vibhāvyate . prāyeṇa karaṇe kāryaḥ vāmaḥ vakṣaḥ-sthitaḥ karaḥ .. 171..

Shloka 172

चरणश्चानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । चार्यश्चैव तु याः प्रोक्ता नृत्तहस्तास्तथैव च ॥ १७२॥

PADACHEDA

चरणः च अनुगः च अपि दक्षिणः तु भवेत् करः । चार्यः च एव तु याः प्रोक्ताः नृत्त-हस्ताः तथा एव च ॥ १७२॥

TRANSLITERATION

caraṇaḥ ca anugaḥ ca api dakṣiṇaḥ tu bhavet karaḥ . cāryaḥ ca eva tu yāḥ proktāḥ nṛtta-hastāḥ tathā eva ca .. 172..

Shloka 173

सा मातृकेति विज्ञेया तद्भेदात्करणानि तु । अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम् ॥ १७३॥

PADACHEDA

सा मातृका इति विज्ञेया तद्-भेदात् करणानि तु । अष्टोत्तरशतम् हि एतत् करणानाम् मया उदितम् ॥ १७३॥

TRANSLITERATION

sā mātṛkā iti vijñeyā tad-bhedāt karaṇāni tu . aṣṭottaraśatam hi etat karaṇānām mayā uditam .. 173..

Shloka 174

अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्यङ्गहारविकल्पनम् । प्रसार्योत्क्षिप्य च करौ समपादं प्रयोजयेत् ॥ १७४॥

PADACHEDA

अतस् परम् प्रवक्ष्यामि हि अङ्गहार-विकल्पनम् । प्रसार्य उत्क्षिप्य च करौ सम-पादम् प्रयोजयेत् ॥ १७४॥

TRANSLITERATION

atas param pravakṣyāmi hi aṅgahāra-vikalpanam . prasārya utkṣipya ca karau sama-pādam prayojayet .. 174..

Shloka 175

व्यंसितापसृतं सव्यं हस्तमूर्ध्वं प्रसारयेत् । प्रत्यालीढं ततः कुर्यात् तथैव च निकुट्टकम् ॥ १७५॥

PADACHEDA

व्यंसित-अपसृतम् सव्यम् हस्तम् ऊर्ध्वम् प्रसारयेत् । प्रत्यालीढम् ततस् कुर्यात् तथा एव च निकुट्टकम् ॥ १७५॥

TRANSLITERATION

vyaṃsita-apasṛtam savyam hastam ūrdhvam prasārayet . pratyālīḍham tatas kuryāt tathā eva ca nikuṭṭakam .. 175..

Shloka 176

ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादक्षिप्तं स्वस्तिकं ततः । नितम्बं करि हस्तं च कटिच्छिन्नं च योगतः ॥ १७६॥

PADACHEDA

ऊरु-उद्वृत्तम् ततस् कुर्यात् अक्षिप्तम् स्वस्तिकम् ततस् । नितम्बम् करि हस्तम् च कटिच्छिन्नम् च योगतः ॥ १७६॥

TRANSLITERATION

ūru-udvṛttam tatas kuryāt akṣiptam svastikam tatas . nitambam kari hastam ca kaṭicchinnam ca yogataḥ .. 176..

Shloka 177

स्थिरहस्तो भवेदेष त्वङ्गहारो हरप्रियः । तलपुष्पापविद्धे द्वे वर्तितं संनिकुट्टिकम् ॥ १७७॥

PADACHEDA

स्थिर-हस्तः भवेत् एष तु अङ्गहारः हर-प्रियः । तल-पुष्प-अपविद्धे द्वे वर्तितम् संनिकुट्टिकम् ॥ १७७॥

TRANSLITERATION

sthira-hastaḥ bhavet eṣa tu aṅgahāraḥ hara-priyaḥ . tala-puṣpa-apaviddhe dve vartitam saṃnikuṭṭikam .. 177..

Shloka 178

ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ १७८॥

PADACHEDA

ऊरु-उद्वृत्तम् तथा आक्षिप्तम् उरः-मण्डलम् एव च । नितम्बम् करि-हस्तम् च कटि-छिन्नम् तथा एव च ॥ १७८॥

TRANSLITERATION

ūru-udvṛttam tathā ākṣiptam uraḥ-maṇḍalam eva ca . nitambam kari-hastam ca kaṭi-chinnam tathā eva ca .. 178..

Shloka 179

एष पर्यस्तको नाम ह्यङ्गहारो हरोद्भवः । अलपल्लवसूचीं च कृत्वा विक्षिप्तमेव च ॥१७९॥

PADACHEDA

एष पर्यस्तकः नाम हि अङ्गहारः हर-उद्भवः । अल-पल्लव-सूचीम् च कृत्वा विक्षिप्तम् एव च ॥१७९॥

TRANSLITERATION

eṣa paryastakaḥ nāma hi aṅgahāraḥ hara-udbhavaḥ . ala-pallava-sūcīm ca kṛtvā vikṣiptam eva ca ..179..

Shloka 180

आवर्तितं ततः कुर्यात्तथैअव च निकुट्टकम् । ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च ॥ १८९॥

PADACHEDA

आवर्तितम् ततस् कुर्यात् च निकुट्टकम् । ऊरु-उद्वृत्तम् तथा आक्षिप्तम् उरः-मण्डलम् एव च ॥ १८९॥

TRANSLITERATION

āvartitam tatas kuryāt ca nikuṭṭakam . ūru-udvṛttam tathā ākṣiptam uraḥ-maṇḍalam eva ca .. 189..

Shloka 181

करिहस्तं कटिच्छिन्नं सूचीविद्धो भवेदयम् । अपविद्धं तु करणं सूचीविद्धं तथैव च ॥ १८१॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् सूची-विद्धः भवेत् अयम् । अपविद्धम् तु करणम् सूचीविद्धम् तथा एव च ॥ १८१॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam sūcī-viddhaḥ bhavet ayam . apaviddham tu karaṇam sūcīviddham tathā eva ca .. 181..

Shloka 182

उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकं तु परिवर्तयेत् । उरोमण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ १८२॥

PADACHEDA

उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकम् तु परिवर्तयेत् । उरः-मण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नम् तथा एव च ॥ १८२॥

TRANSLITERATION

udveṣṭitena hastena trikam tu parivartayet . uraḥ-maṇḍalakau hastau kaṭicchinnam tathā eva ca .. 182..

Shloka 183

अपविद्धोऽङ्गहाराश्च विज्ञेयोऽयं प्रयोक्तृभिः । करणं नूपुरं कृत्वा विक्षिप्तालातके पुनः ॥ १८३॥

PADACHEDA

अपविद्धः अङ्गहाराः च विज्ञेयः अयम् प्रयोक्तृभिः । करणम् नूपुरम् कृत्वा विक्षिप्त-अलातके पुनर् ॥ १८३॥

TRANSLITERATION

apaviddhaḥ aṅgahārāḥ ca vijñeyaḥ ayam prayoktṛbhiḥ . karaṇam nūpuram kṛtvā vikṣipta-alātake punar .. 183..

Shloka 184

पुनराक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकं तथा । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ १८४॥

PADACHEDA

पुनर् आक्षिप्तकम् कुर्यात् उरोमण्डलकम् तथा । नितम्बम् करि-हस्तम् च कटि-छिन्नम् तथा एव च ॥ १८४॥

TRANSLITERATION

punar ākṣiptakam kuryāt uromaṇḍalakam tathā . nitambam kari-hastam ca kaṭi-chinnam tathā eva ca .. 184..

Shloka 185

आक्षिप्तकः स विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तृभिः । उद्वेष्टितापविद्धस्तु करः पादो निकुट्टितः ॥ १८५॥

PADACHEDA

आक्षिप्तकः स विज्ञेयः हि अङ्गहारः प्रयोक्तृभिः । उद्वेष्टित-अपविद्धः तु करः पादः निकुट्टितः ॥ १८५॥

TRANSLITERATION

ākṣiptakaḥ sa vijñeyaḥ hi aṅgahāraḥ prayoktṛbhiḥ . udveṣṭita-apaviddhaḥ tu karaḥ pādaḥ nikuṭṭitaḥ .. 185..

Shloka 186

पुनस्तैनैव योगेन वामपार्श्वे भवेदथ । उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम् ॥ १८६

PADACHEDA

पुनर् तैन एव योगेन वाम-पार्श्वे भवेत् अथ । उरः-मण्डलकौ हस्तौ नितम्बम् करि-हस्तकम् ॥ १८६

TRANSLITERATION

punar taina eva yogena vāma-pārśve bhavet atha . uraḥ-maṇḍalakau hastau nitambam kari-hastakam .. 186

Shloka 187

कर्तव्यं सकटिच्छिन्नं नृत्ये तूद्धट्टिते सदा । पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ चैव निकुट्टितौ ॥ १८७॥

PADACHEDA

कर्तव्यम् स कटिच्छिन्नम् नृत्ये तु उद्धट्टिते सदा । पर्याय-उद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ च एव निकुट्टितौ ॥ १८७॥

TRANSLITERATION

kartavyam sa kaṭicchinnam nṛtye tu uddhaṭṭite sadā . paryāya-udveṣṭitau hastau pādau ca eva nikuṭṭitau .. 187..

Shloka 188

कुञ्चितावञ्चितौअ चैव ह्यूरूद्वृत्तं तथैव च । चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च निकुट्टकम् ॥ १८८॥

PADACHEDA

च एव हि ऊरु-उद्वृत्तम् तथा एव च । चतुरश्रम् करम् कृत्वा पादेन च निकुट्टकम् ॥ १८८॥

TRANSLITERATION

ca eva hi ūru-udvṛttam tathā eva ca . caturaśram karam kṛtvā pādena ca nikuṭṭakam .. 188..

Shloka 189

भुजङ्गत्रासितं चैव करं चोद्विष्टितं पुनः । परिच्छिन्नं च कर्तव्यं त्रिकं भ्रमरकेण तु ॥ १८९॥

PADACHEDA

भुजङ्ग-त्रासितम् च एव करम् च उद्विष्टितम् पुनर् । परिच्छिन्नम् च कर्तव्यम् त्रिकम् भ्रमरकेण तु ॥ १८९॥

TRANSLITERATION

bhujaṅga-trāsitam ca eva karam ca udviṣṭitam punar . paricchinnam ca kartavyam trikam bhramarakeṇa tu .. 189..

Shloka 190

करिहस्तं कटिच्छिन्नं विष्कम्भे परिकीर्तितम् । दण्डपादं करं चैव विक्षिप्याक्षिप्य चैव हि ॥ १९०॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् विष्कम्भे परिकीर्तितम् । दण्ड-पादम् करम् च एव विक्षिप्य आक्षिप्य च एव हि ॥ १९०॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam viṣkambhe parikīrtitam . daṇḍa-pādam karam ca eva vikṣipya ākṣipya ca eva hi .. 190..

Shloka 191

व्यंसितं वामहस्तं च सह पादेन सर्पयेत् । निकुट्टकद्वयं कार्यमाक्षिप्तं मण्डलोरसि ॥ १९१॥

PADACHEDA

व्यंसितम् वाम-हस्तम् च सह पादेन सर्पयेत् । निकुट्टक-द्वयम् कार्यम् आक्षिप्तम् मण्डल-उरसि ॥ १९१॥

TRANSLITERATION

vyaṃsitam vāma-hastam ca saha pādena sarpayet . nikuṭṭaka-dvayam kāryam ākṣiptam maṇḍala-urasi .. 191..

Shloka 192

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपराजिते । कुट्टितं करणं कृत्वा भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ १९२॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् कर्तव्यम् अपराजिते । कुट्टितम् करणम् कृत्वा भुजङ्ग-त्रासितम् तथा ॥ १९२॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam kartavyam aparājite . kuṭṭitam karaṇam kṛtvā bhujaṅga-trāsitam tathā .. 192..

Shloka 193

रेचितेन तु हस्तेन पताकं हस्तमादिशेत् । आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत ह्युरोमण्डलकं तथा ॥ १९३॥

PADACHEDA

रेचितेन तु हस्तेन पताकम् हस्तम् आदिशेत् । आक्षिप्तकम् प्रयुञ्जीत हि उरोमण्डलकम् तथा ॥ १९३॥

TRANSLITERATION

recitena tu hastena patākam hastam ādiśet . ākṣiptakam prayuñjīta hi uromaṇḍalakam tathā .. 193..

Shloka 194

लताख्यं सकटकच्छिन्नं विष्कम्भापसृते भवेत् । त्रिकं सुवलितं कृत्वा नूपुरं करणं तथा ॥ १९४॥

PADACHEDA

लताख्यम् सकटक-छिन्नम् विष्कम्भ-अपसृते भवेत् । त्रिकम् सु वलितम् कृत्वा नूपुरम् करणम् तथा ॥ १९४॥

TRANSLITERATION

latākhyam sakaṭaka-chinnam viṣkambha-apasṛte bhavet . trikam su valitam kṛtvā nūpuram karaṇam tathā .. 194..

Shloka 195

भुजङ्गत्रासितं सव्यं तथा वैशाखरेचितम् । आक्षिप्तकं ततः कृत्वा परिच्छिन्नं तथैव च ॥ १९५॥

PADACHEDA

भुजङ्ग-त्रासितम् सव्यम् तथा वैशाख-रेचितम् । आक्षिप्तकम् ततस् कृत्वा परिच्छिन्नम् तथा एव च ॥ १९५॥

TRANSLITERATION

bhujaṅga-trāsitam savyam tathā vaiśākha-recitam . ākṣiptakam tatas kṛtvā paricchinnam tathā eva ca .. 195..

Shloka 196

बाह्यभ्रमरकं कुर्यादुरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ १९६॥

PADACHEDA

बाह्यभ्रमरकम् कुर्यात् उरः-मण्डलम् एव च । नितम्बम् करि-हस्तम् च कटि-छिन्नम् तथा एव च ॥ १९६॥

TRANSLITERATION

bāhyabhramarakam kuryāt uraḥ-maṇḍalam eva ca . nitambam kari-hastam ca kaṭi-chinnam tathā eva ca .. 196..

Shloka 197

मत्ताक्रीडो भवेदेष ह्यङ्गहारो हरप्रियः । रेचितं हस्तपादं च कृत्वा वृश्चिकमेव च ॥ १९७॥

PADACHEDA

मत्त-आक्रीडः भवेत् एष हि अङ्गहारः हरप्रियः । रेचितम् हस्त-पादम् च कृत्वा वृश्चिकम् एव च ॥ १९७॥

TRANSLITERATION

matta-ākrīḍaḥ bhavet eṣa hi aṅgahāraḥ harapriyaḥ . recitam hasta-pādam ca kṛtvā vṛścikam eva ca .. 197..

Shloka 198

पुनस्तेनैव योगेन वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टकं तथा चैव सव्यासव्यकृतं क्रमात् ॥१९८॥

PADACHEDA

पुनर् तेन एव योगेन वृश्चिकम् सम्प्रयोजयेत् । निकुट्टकम् तथा च एव सव्य-असव्य-कृतम् क्रमात् ॥१९८॥

TRANSLITERATION

punar tena eva yogena vṛścikam samprayojayet . nikuṭṭakam tathā ca eva savya-asavya-kṛtam kramāt ..198..

Shloka 199

लताख्यः सकटिच्छेदो भवेत्स्वस्तिकरेचिते । पार्श्वे तु स्वस्तिकं बद्ध्वा कार्यं त्वथ निकुट्टकम् ॥ १९९॥

PADACHEDA

लता-आख्यः स कटिच्छेदः भवेत् स्वस्तिक-रेचिते । पार्श्वे तु स्वस्तिकम् बद्ध्वा कार्यम् तु अथ निकुट्टकम् ॥ १९९॥

TRANSLITERATION

latā-ākhyaḥ sa kaṭicchedaḥ bhavet svastika-recite . pārśve tu svastikam baddhvā kāryam tu atha nikuṭṭakam .. 199..

Shloka 200

द्वितीयस्य च पार्श्वस्य विधिः स्याद्यमेव हि । ततश्च करमावर्त्य ह्यूरूपृष्ठे निपातयेत् ॥ २००॥

PADACHEDA

द्वितीयस्य च पार्श्वस्य विधिः स्यात् यम् एव हि । ततस् च करम् आवर्त्य हि ऊरु-पृष्ठे निपातयेत् ॥ २००॥

TRANSLITERATION

dvitīyasya ca pārśvasya vidhiḥ syāt yam eva hi . tatas ca karam āvartya hi ūru-pṛṣṭhe nipātayet .. 200..

Shloka 201

ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादाक्षिप्तं पुनरेव हि । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ २०१॥

PADACHEDA

ऊरु-उद्वृत्तम् ततस् कुर्यात् आक्षिप्तम् पुनर् एव हि । नितम्बम् करि-हस्तम् च कटि-छिन्नम् तथा एव च ॥ २०१॥

TRANSLITERATION

ūru-udvṛttam tatas kuryāt ākṣiptam punar eva hi . nitambam kari-hastam ca kaṭi-chinnam tathā eva ca .. 201..

Shloka 202

पार्श्वस्वस्तिक इत्येष ह्यङ्गहारः प्रकीर्तितः । वृश्चिकं करणं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च ॥ २०२॥

PADACHEDA

पार्श्वस्वस्तिकः इति एष हि अङ्गहारः प्रकीर्तितः । वृश्चिकम् करणम् कृत्वा लता-आख्यम् हस्तम् एव च ॥ २०२॥

TRANSLITERATION

pārśvasvastikaḥ iti eṣa hi aṅgahāraḥ prakīrtitaḥ . vṛścikam karaṇam kṛtvā latā-ākhyam hastam eva ca .. 202..

Shloka 203

तमेव च करं भूयो नासाग्रे सन्निकुञ्चयेत् । तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा नितम्बं परिवर्तयेत् ॥ २०३॥

PADACHEDA

तम् एव च करम् भूयस् नासा-अग्रे सन्निकुञ्चयेत् । तम् एव उद्वेष्टितम् कृत्वा नितम्बम् परिवर्तयेत् ॥ २०३॥

TRANSLITERATION

tam eva ca karam bhūyas nāsā-agre sannikuñcayet . tam eva udveṣṭitam kṛtvā nitambam parivartayet .. 203..

Shloka 204

करिहस्तं कटिच्छिन्नं वृश्चिकापसृते भवेत् । कृत्वा नूपुरपादं तु तथाक्षिप्तकमेव च ॥ २०४॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् वृश्चिक-अपसृते भवेत् । कृत्वा नूपुर-पादम् तु तथा आक्षिप्तकम् एव च ॥ २०४॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam vṛścika-apasṛte bhavet . kṛtvā nūpura-pādam tu tathā ākṣiptakam eva ca .. 204..

Shloka 205

परिच्छिन्नं च कर्तव्यं सूचीपादं तथैव च । नितम्बं करिहस्तं चाप्युरोमण्डलकं तथा ॥ २०५ ॥

PADACHEDA

परिच्छिन्नम् च कर्तव्यम् सूची-पादम् तथा एव च । नितम्बम् करि-हस्तम् च अपि उरः-मण्डलकम् तथा ॥ २०५ ॥

TRANSLITERATION

paricchinnam ca kartavyam sūcī-pādam tathā eva ca . nitambam kari-hastam ca api uraḥ-maṇḍalakam tathā .. 205 ..

Shloka 206

कटीच्छिन्नं ततश्चैव भ्रमरः स तु सन्ज्ञितः । मतल्लिकरणं कृत्वा करमावर्त्य दक्षिणम् ॥ १०६॥

PADACHEDA

कटी-छिन्नम् ततस् च एव भ्रमरः स तु सन्ज्ञितः । कृत्वा करम् आवर्त्य दक्षिणम् ॥ १०६॥

TRANSLITERATION

kaṭī-chinnam tatas ca eva bhramaraḥ sa tu sanjñitaḥ . kṛtvā karam āvartya dakṣiṇam .. 106..

Shloka 207

कपोलस्य प्रदेशे तु कार्यं सम्यङ्निकुञ्चितम् अपविद्धं द्रुतं चैव तलसंस्फोटसंयुतम् ॥ २०७॥

PADACHEDA

कपोलस्य प्रदेशे तु कार्यम् सम्यक् निकुञ्चितम् अपविद्धम् द्रुतम् च एव तल-संस्फोट-संयुतम् ॥ २०७॥

TRANSLITERATION

kapolasya pradeśe tu kāryam samyak nikuñcitam apaviddham drutam ca eva tala-saṃsphoṭa-saṃyutam .. 207..

Shloka 208

करिहस्तं कटिच्छिन्नं मत्तस्खलितके भवेत् । दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिकापसृतैः पदैः ॥ २०८॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् मत्तस्खलितके भवेत् । दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिक-अपसृतैः पदैः ॥ २०८॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam mattaskhalitake bhavet . dolaiḥ karaiḥ pracalitaiḥ svastika-apasṛtaiḥ padaiḥ .. 208..

Shloka 209

अञ्चितैर्वलितैर्हस्तैस्तलसङ्घट्टितैस्तथा । निकुट्टितं च कर्तव्यमूरूद्वृतं तथैव च ॥ २०९॥

PADACHEDA

अञ्चितैः वलितैः हस्तैः तल-सङ्घट्टितैः तथा । निकुट्टितम् च कर्तव्यम् ऊरु-उद्वृतम् तथा एव च ॥ २०९॥

TRANSLITERATION

añcitaiḥ valitaiḥ hastaiḥ tala-saṅghaṭṭitaiḥ tathā . nikuṭṭitam ca kartavyam ūru-udvṛtam tathā eva ca .. 209..

Shloka 210

करिहस्तं कटिच्छिन्नं मदाद्विलसिते भवेत् । मण्डलं स्थानकं कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ ॥ २१०॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् मदात् विलसिते भवेत् । मण्डलम् स्थानकम् कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ ॥ २१०॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam madāt vilasite bhavet . maṇḍalam sthānakam kṛtvā tathā hastau ca recitau .. 210..

Shloka 211

उद्घट्टितेन पादेन मत्तल्लिकरणं भवेत् । आक्षिप्तं करणं चैव ह्युरोमण्डलमेव च ॥ २११॥

PADACHEDA

उद्घट्टितेन पादेन मत्तल्लि-करणम् भवेत् । आक्षिप्तम् करणम् च एव हि उरः-मण्डलम् एव च ॥ २११॥

TRANSLITERATION

udghaṭṭitena pādena mattalli-karaṇam bhavet . ākṣiptam karaṇam ca eva hi uraḥ-maṇḍalam eva ca .. 211..

Shloka 212

कटिच्छिन्नं तथा चैव भवेत्तु गतिमण्डले । समपादं प्रयुज्याथ परिच्छिन्नं त्वनन्तरम् ॥ २१२॥

PADACHEDA

कटिच्छिन्नम् तथा च एव भवेत् तु गति-मण्डले । सम-पादम् प्रयुज्य अथ परिच्छिन्नम् तु अनन्तरम् ॥ २१२॥

TRANSLITERATION

kaṭicchinnam tathā ca eva bhavet tu gati-maṇḍale . sama-pādam prayujya atha paricchinnam tu anantaram .. 212..

Shloka 213

आविद्धेन तु पादेन बाह्यभ्रमरकं तथा । वामसूच्या त्वतिक्रान्तं भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ २१३॥

PADACHEDA

आविद्धेन तु पादेन बाह्य-भ्रमरकम् तथा । वाम-सूच्या तु अतिक्रान्तम् भुजङ्ग-त्रासितम् तथा ॥ २१३॥

TRANSLITERATION

āviddhena tu pādena bāhya-bhramarakam tathā . vāma-sūcyā tu atikrāntam bhujaṅga-trāsitam tathā .. 213..

Shloka 214

करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिच्छिन्ने विधीयते । शिरसस्तूपरि स्थाप्यौ स्वस्तिअकौ विच्युतौ करौ । २१४॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् परिच्छिन्ने विधीयते । शिरसः तु उपरि स्थाप्यौ स्वस्तिअकौ विच्युतौ करौ । २१४॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam paricchinne vidhīyate . śirasaḥ tu upari sthāpyau svastiakau vicyutau karau . 214..

Shloka 215

ततः सव्यं करं चापि गात्रमानम्य रेचयेत् । पुनरुत्थापयेत्तत्र गात्रमुन्नम्य रेचितम् ॥ २१५॥

PADACHEDA

ततस् सव्यम् करम् च अपि गात्रम् आनम्य रेचयेत् । पुनर् उत्थापयेत् तत्र गात्रम् उन्नम्य रेचितम् ॥ २१५॥

TRANSLITERATION

tatas savyam karam ca api gātram ānamya recayet . punar utthāpayet tatra gātram unnamya recitam .. 215..

Shloka 216

लताख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । रेचितं करिहस्तं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ २१६॥

PADACHEDA

लता-आख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकम् सम्प्रयोजयेत् । रेचितम् करि-हस्तम् च भुजङ्ग-त्रासितम् तथा ॥ २१६॥

TRANSLITERATION

latā-ākhyau ca karau kṛtvā vṛścikam samprayojayet . recitam kari-hastam ca bhujaṅga-trāsitam tathā .. 216..

Shloka 217

आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत स्वस्तिकं पादमेव च । पराङ्ग्मुखविधिर्भूय एवमेव भवेदिह ॥ २१७॥

PADACHEDA

आक्षिप्तकम् प्रयुञ्जीत स्वस्तिकम् पादम् एव च । पराङ्ग्मुख-विधिः भूयस् एवम् एव भवेत् इह ॥ २१७॥

TRANSLITERATION

ākṣiptakam prayuñjīta svastikam pādam eva ca . parāṅgmukha-vidhiḥ bhūyas evam eva bhavet iha .. 217..

Shloka 218

करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिवृत्तकरेचिती । रेचितौ सह गात्रेण ह्यपविद्धौ करौ यदा ॥ २१८॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् परिवृत्त-कर-चिती । रेचितौ सह गात्रेण हि अपविद्धौ करौ यदा ॥ २१८॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam parivṛtta-kara-citī . recitau saha gātreṇa hi apaviddhau karau yadā .. 218..

Shloka 219

पुनस्तेनैव देशेन गात्रमुन्नम्य रेचयेत् । कुर्यान्नूपुरपादं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ २१९॥

PADACHEDA

पुनर् तेन एव देशेन गात्रम् उन्नम्य रेचयेत् । कुर्यात् नूपुर-पादम् च भुजङ्ग-त्रासितम् तथा ॥ २१९॥

TRANSLITERATION

punar tena eva deśena gātram unnamya recayet . kuryāt nūpura-pādam ca bhujaṅga-trāsitam tathā .. 219..

Shloka 220

रेचितं मण्डलं चैव बाहुशीर्षे निकुञ्चयेत् । ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च ॥ २२०॥

PADACHEDA

रेचितम् मण्डलम् च एव बाहु-शीर्षे निकुञ्चयेत् । ऊरु-उद्वृत्तम् तथा आक्षिप्तम् उरः-मण्डलम् एव च ॥ २२०॥

TRANSLITERATION

recitam maṇḍalam ca eva bāhu-śīrṣe nikuñcayet . ūru-udvṛttam tathā ākṣiptam uraḥ-maṇḍalam eva ca .. 220..

Shloka 221

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्याद्वैशाखरेचिते । आद्यं तु जनितं कृत्वा पादमेकं प्रसारयेत् ॥२२१॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् कुर्यात् वैशाख-रेचिते । आद्यम् तु जनितम् कृत्वा पादम् एकम् प्रसारयेत् ॥२२१॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam kuryāt vaiśākha-recite . ādyam tu janitam kṛtvā pādam ekam prasārayet ..221..

Shloka 222

तथैवालातकं कुर्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् । अञ्चितं वामहस्तं च गण्डदेशे निकुट्टयेत् ॥ २२२॥

PADACHEDA

तथा एव अलातकम् कुर्यात् त्रिकम् तु परिवर्तयेत् । अञ्चितम् वाम-हस्तम् च गण्ड-देशे निकुट्टयेत् ॥ २२२॥

TRANSLITERATION

tathā eva alātakam kuryāt trikam tu parivartayet . añcitam vāma-hastam ca gaṇḍa-deśe nikuṭṭayet .. 222..

Shloka 223

कटिच्छिन्नं तथा चैव परावृत्ते प्रयोजयेत् । स्वस्तिकं करणं कृत्वा व्यंसितौ च करौ पुनः ॥ २२३॥

PADACHEDA

कटिच्छिन्नम् तथा च एव परावृत्ते प्रयोजयेत् । स्वस्तिकम् करणम् कृत्वा व्यंसितौ च करौ पुनर् ॥ २२३॥

TRANSLITERATION

kaṭicchinnam tathā ca eva parāvṛtte prayojayet . svastikam karaṇam kṛtvā vyaṃsitau ca karau punar .. 223..

Shloka 224

अलातकं प्रयुञ्जीत ह्यूर्ध्वजानु निकुञ्चितम् । अर्धसूची च विक्षिप्तमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा ॥ २२४॥

PADACHEDA

अलातकम् प्रयुञ्जीत हि ऊर्ध्व-जानु निकुञ्चितम् । अर्धसूची च विक्षिप्तम् उद्वृत्त-आक्षिप्तके तथा ॥ २२४॥

TRANSLITERATION

alātakam prayuñjīta hi ūrdhva-jānu nikuñcitam . ardhasūcī ca vikṣiptam udvṛtta-ākṣiptake tathā .. 224..

Shloka 225

करिहस्तं कटिच्छिन्नमङ्गहारे ह्यलातके । निकुट्य वक्षसि करावूर्ध्वजानु प्रयोजयेत् ॥ २२५॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् अङ्गहारे हि अलातके । निकुट्य वक्षसि करौ ऊर्ध्व-जानु प्रयोजयेत् ॥ २२५॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam aṅgahāre hi alātake . nikuṭya vakṣasi karau ūrdhva-jānu prayojayet .. 225..

Shloka 226

आक्षिप्तस्वस्तिकं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम् ॥ २२६॥

PADACHEDA

आक्षिप्त-स्वस्तिकम् कृत्वा त्रिकम् तु परिवर्तयेत् । उरः-मण्डलकौ हस्तौ नितम्बम् करि-हस्तकम् ॥ २२६॥

TRANSLITERATION

ākṣipta-svastikam kṛtvā trikam tu parivartayet . uraḥ-maṇḍalakau hastau nitambam kari-hastakam .. 226..

Shloka 227

कटिच्छिन्नं तथा चैव पार्श्वच्छेदे विधीयते । सूचीवामपदं दध्याद्विद्युद्भ्रान्तं च दक्षिणम् ॥ २२७॥

PADACHEDA

कटिच्छिन्नम् तथा च एव पार्श्वच्छेदे विधीयते । सूची-वाम-पदम् दध्यात् विद्युत्-भ्रान्तम् च दक्षिणम् ॥ २२७॥

TRANSLITERATION

kaṭicchinnam tathā ca eva pārśvacchede vidhīyate . sūcī-vāma-padam dadhyāt vidyut-bhrāntam ca dakṣiṇam .. 227..

Shloka 228

दक्षिणेन पुनः सूची विद्युद्भ्रान्तं च वामतः । परिच्छिन्नं तथा चैव ह्यतिक्रान्तं च वामकम् ॥ २२८॥

PADACHEDA

दक्षिणेन पुनर् सूची विद्युत्-भ्रान्तम् च वामतस् । परिच्छिन्नम् तथा च एव हि अतिक्रान्तम् च वामकम् ॥ २२८॥

TRANSLITERATION

dakṣiṇena punar sūcī vidyut-bhrāntam ca vāmatas . paricchinnam tathā ca eva hi atikrāntam ca vāmakam .. 228..

Shloka 229

लताख्यं सकटिच्छिन्नं विद्युद्भ्रान्तश्च स स्मृतः । कृत्वा नूपुरपादं तु सव्यवामौ प्रलम्बितौ ॥ २२९॥

PADACHEDA

लताख्यम् स कटिच्छिन्नम् विद्युद्भ्रान्तः च स स्मृतः । कृत्वा नूपुर-पादम् तु सव्य-वामौ प्रलम्बितौ ॥ २२९॥

TRANSLITERATION

latākhyam sa kaṭicchinnam vidyudbhrāntaḥ ca sa smṛtaḥ . kṛtvā nūpura-pādam tu savya-vāmau pralambitau .. 229..

Shloka 230

करौ पार्श्वे ततस्ताभ्यां विक्षिप्तं सम्प्रयोजयेत् । ताभ्यां सूची तथा चैव त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥ २३०॥

PADACHEDA

करौ पार्श्वे ततस् ताभ्याम् विक्षिप्तम् सम्प्रयोजयेत् । ताभ्याम् सूची तथा च एव त्रिकम् तु परिवर्तयेत् ॥ २३०॥

TRANSLITERATION

karau pārśve tatas tābhyām vikṣiptam samprayojayet . tābhyām sūcī tathā ca eva trikam tu parivartayet .. 230..

Shloka 231

लताख्यं सकटिच्छिन्नं कुर्तादुद्वृत्तके सदा । आलीढव्यंसितौ हस्तौ बाहुशीर्षे निकुट्टयेत् ॥ २३१॥

PADACHEDA

लता-आख्यम् स कटिच्छिन्नम् कुर्तात् उद्वृत्तके सदा । आलीढ-व्यंसितौ हस्तौ बाहु-शीर्षे निकुट्टयेत् ॥ २३१॥

TRANSLITERATION

latā-ākhyam sa kaṭicchinnam kurtāt udvṛttake sadā . ālīḍha-vyaṃsitau hastau bāhu-śīrṣe nikuṭṭayet .. 231..

Shloka 232

नूपुरश्चरणो वामस्तथालातश्च दक्षिणः । तेनैवाक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकौ करौ ॥२३२॥

PADACHEDA

नूपुरः चरणः वामः तथा अलातः च दक्षिणः । तेन एव आक्षिप्तकम् कुर्यात् उरस्-मण्डलकौ करौ ॥२३२॥

TRANSLITERATION

nūpuraḥ caraṇaḥ vāmaḥ tathā alātaḥ ca dakṣiṇaḥ . tena eva ākṣiptakam kuryāt uras-maṇḍalakau karau ..232..

Shloka 233

करिहस्तं कटिच्छिन्नमालीढे सम्प्रयोजयेत् । हस्तं तु रेचितं कृत्वा पार्श्वमानस्य रेचयेत् ॥ २३३॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् आलीढे सम्प्रयोजयेत् । हस्तम् तु रेचितम् कृत्वा पार्श्व-मानस्य रेचयेत् ॥ २३३॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam ālīḍhe samprayojayet . hastam tu recitam kṛtvā pārśva-mānasya recayet .. 233..

Shloka 234

पुनस्तेनैव योगेन गात्रमानस्य रेचयेत् । रेचितं करणं कार्यमुरोमण्डलमेव च ॥ २३४॥

PADACHEDA

पुनर् तेन एव योगेन गात्र-मानस्य रेचयेत् । रेचितम् करणम् कार्यम् उरः-मण्डलम् एव च ॥ २३४॥

TRANSLITERATION

punar tena eva yogena gātra-mānasya recayet . recitam karaṇam kāryam uraḥ-maṇḍalam eva ca .. 234..

Shloka 235

कटिच्छिन्नं तु कर्तव्यमङ्गहारे तु रेचिते । नूपुरं चरणं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥२३५॥

PADACHEDA

कटिच्छिन्नम् तु कर्तव्यम् अङ्गहारे तु रेचिते । नूपुरम् चरणम् कृत्वा त्रिकम् तु परिवर्तयेत् ॥२३५॥

TRANSLITERATION

kaṭicchinnam tu kartavyam aṅgahāre tu recite . nūpuram caraṇam kṛtvā trikam tu parivartayet ..235..

Shloka 236

व्यंसितेन तु हस्तेन त्रिकमेव विवर्तयेत् । वामं चालातकं कृत्वा सूचीमत्रैव योजयेत् ॥२३६॥

PADACHEDA

व्यंसितेन तु हस्तेन त्रिकम् एव विवर्तयेत् । वामम् च अलातकम् कृत्वा सूचीम् अत्र एव योजयेत् ॥२३६॥

TRANSLITERATION

vyaṃsitena tu hastena trikam eva vivartayet . vāmam ca alātakam kṛtvā sūcīm atra eva yojayet ..236..

Shloka 237

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्यादाच्छुरिते सदा । रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ ॥ २३७॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् कुर्यात् आच्छुरिते सदा । रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ ॥ २३७॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam kuryāt ācchurite sadā . recitau svastikau pādau recitau svastikau karau .. 237..

Shloka 238

कृत्वा विश्लेषमेवं तु तेनैव विधिना पुनः । पुनरुत्क्षेपणं चैव रेचितैरेव कारयेत् ॥ २३८॥

PADACHEDA

कृत्वा विश्लेषम् एवम् तु तेन एव विधिना पुनर् । पुनर् उत्क्षेपणम् च एव रेचितैः एव कारयेत् ॥ २३८॥

TRANSLITERATION

kṛtvā viśleṣam evam tu tena eva vidhinā punar . punar utkṣepaṇam ca eva recitaiḥ eva kārayet .. 238..

Shloka 239

उद्वृत्ताक्षिप्तके चैव ह्युरोमण्डलमेव च । नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ २३९॥

PADACHEDA

उद्वृत्त-आक्षिप्तके च एव हि उरः-मण्डलम् एव च । नितम्बम् करि-हस्तम् च कटि-छिन्नम् तथा एव च ॥ २३९॥

TRANSLITERATION

udvṛtta-ākṣiptake ca eva hi uraḥ-maṇḍalam eva ca . nitambam kari-hastam ca kaṭi-chinnam tathā eva ca .. 239..

Shloka 240

आक्षिप्तरेचितो ह्येष करणानां विधिः स्मृतः । विक्षिप्त करणं कृत्वा हस्तपादं मुखागमम् ॥ २४०॥

PADACHEDA

आक्षिप्तरेचितः हि एष करणानाम् विधिः स्मृतः । विक्षिप्त करणम् कृत्वा हस्त-पादम् मुख-आगमम् ॥ २४०॥

TRANSLITERATION

ākṣiptarecitaḥ hi eṣa karaṇānām vidhiḥ smṛtaḥ . vikṣipta karaṇam kṛtvā hasta-pādam mukha-āgamam .. 240..

Shloka 241

वामसूचिसहकृतं विक्षिपेद्वामकं करम् । वक्षःस्थाने भवेत्सव्यो वलितं त्रिकमेव च ॥ २४१॥

PADACHEDA

वाम-सूचि-सहकृतम् विक्षिपेत् वामकम् करम् । वक्षः-स्थाने भवेत् सव्यः वलितम् त्रिकम् एव च ॥ २४१॥

TRANSLITERATION

vāma-sūci-sahakṛtam vikṣipet vāmakam karam . vakṣaḥ-sthāne bhavet savyaḥ valitam trikam eva ca .. 241..

Shloka 242

नूपुराक्षिप्तके चैव ह्यर्धस्वस्तिकमेव च । नितम्बं करिहस्तं च ह्युरोमण्डलकं तथा ॥ २४२॥

PADACHEDA

नूपुर-आक्षिप्तके च एव हि अर्धस्वस्तिकम् एव च । नितम्बम् करि-हस्तम् च हि उरः-मण्डलकम् तथा ॥ २४२॥

TRANSLITERATION

nūpura-ākṣiptake ca eva hi ardhasvastikam eva ca . nitambam kari-hastam ca hi uraḥ-maṇḍalakam tathā .. 242..

Shloka 243

कटिच्छिन्नं च कर्तव्यं सम्भ्रान्ते नृत्तयोक्तृभिः । अपक्रान्तक्रमं कृत्वा व्यंसितं हस्तमेव च ॥ २४३॥

PADACHEDA

कटि-छिन्नम् च कर्तव्यम् सम्भ्रान्ते नृत्त-योक्तृभिः । अपक्रान्त-क्रमम् कृत्वा व्यंसितम् हस्तम् एव च ॥ २४३॥

TRANSLITERATION

kaṭi-chinnam ca kartavyam sambhrānte nṛtta-yoktṛbhiḥ . apakrānta-kramam kṛtvā vyaṃsitam hastam eva ca .. 243..

Shloka 244

कुर्यादुद्वेष्टितं चैव ह्यर्धसूचीं तथैव च । विक्षिप्तं सकटिच्छिन्नमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा ॥ २४४॥

PADACHEDA

कुर्यात् उद्वेष्टितम् च एव हि अर्धसूचीम् तथा एव च । विक्षिप्तम् स कटिच्छिन्नम् उद्वृत्त-आक्षिप्तके तथा ॥ २४४॥

TRANSLITERATION

kuryāt udveṣṭitam ca eva hi ardhasūcīm tathā eva ca . vikṣiptam sa kaṭicchinnam udvṛtta-ākṣiptake tathā .. 244..

Shloka 245

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपसर्पिते । कृत्वा नूपुरपादं च द्रुतमाक्षिप्य च क्रमम् ॥ २४५॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् कर्तव्यम् अपसर्पिते । कृत्वा नूपुर-पादम् च द्रुतम् आक्षिप्य च क्रमम् ॥ २४५॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam kartavyam apasarpite . kṛtvā nūpura-pādam ca drutam ākṣipya ca kramam .. 245..

Shloka 246

पादस्य चानुगौ हस्तौ त्रिकं च परिवर्तयेत् । निकुट्य करपादं चाप्युरोमण्डलकं पुनः ॥ २४६॥

PADACHEDA

पादस्य च अनुगौ हस्तौ त्रिकम् च परिवर्तयेत् । निकुट्य कर-पादम् च अपि उरः-मण्डलकम् पुनर् ॥ २४६॥

TRANSLITERATION

pādasya ca anugau hastau trikam ca parivartayet . nikuṭya kara-pādam ca api uraḥ-maṇḍalakam punar .. 246..

Shloka 247

करिहस्तं कटिच्छिन्नं कार्यमर्धनिकुट्टके । द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता ह्यङ्गहारा द्विजोत्तमाः ॥ २४७॥

PADACHEDA

करि-हस्तम् कटि-छिन्नम् कार्यम् अर्धनिकुट्टके । द्वात्रिंशत् एते सम्प्रोक्ताः हि अङ्गहाराः द्विजोत्तमाः ॥ २४७॥

TRANSLITERATION

kari-hastam kaṭi-chinnam kāryam ardhanikuṭṭake . dvātriṃśat ete samproktāḥ hi aṅgahārāḥ dvijottamāḥ .. 247..

Shloka 248

चतुरो रेचकांश्चापि गदतो मे निबोधत । पादरेचक एकः स्यात् द्वितीयः कटिरेचकः ॥ २४८॥

PADACHEDA

चतुरः रेचकान् च अपि गदतः मे निबोधत । पादरेचकः एकः स्यात् द्वितीयः कटिरेचकः ॥ २४८॥

TRANSLITERATION

caturaḥ recakān ca api gadataḥ me nibodhata . pādarecakaḥ ekaḥ syāt dvitīyaḥ kaṭirecakaḥ .. 248..

Shloka 249

कररेचकस्तृतीयस्तु चतुर्थः कण्ठरेचकः । रेचकैरङ्गहारैश्च नृत्यन्तं वीक्ष्य शङ्करम् ॥ २४९॥

PADACHEDA

कर-रेचकः तृतीयः तु चतुर्थः कण्ठ-रेचकः । रेचकैः अङ्गहारैः च नृत्यन्तम् वीक्ष्य शङ्करम् ॥ २४९॥

TRANSLITERATION

kara-recakaḥ tṛtīyaḥ tu caturthaḥ kaṇṭha-recakaḥ . recakaiḥ aṅgahāraiḥ ca nṛtyantam vīkṣya śaṅkaram .. 249..

Shloka 250

[रेचिताख्यः पृथग्भावे वलने चाभिधीयते ॥ उद्वाहनात्पृथग्भावाच्चलनाच्चापि रेचकः । पार्श्वात्पार्श्वे तु गमनं स्खलितैश्चलितैः पदैः ॥ विविधैश्चैव पादस्य पादरेचक उच्यते । त्रिकस्योद्वर्तनं चैव छटीवलनमेव च ॥ तथाऽपसर्पणं चैव कटिरेचक उच्यते । उद्वर्तनं परिक्षेपो विक्षेपः परिवर्तनम् ॥ विसर्पणं च हस्तस्य हस्तरेचक उच्यते । उद्वाहनं सन्नमनं तथा पार्श्वस्य सन्नतिः ॥ भ्रमणं चापि विज्ञेयो ग्रीवाया रेचको बुधैः । ]

PADACHEDA

[रेचित-आख्यः पृथग्भावे वलने च अभिधीयते ॥ उद्वाहनात् पृथग्भावात् चलनात् च अपि रेचकः । पार्श्वात् पार्श्वे तु गमनम् स्खलितैः चलितैः पदैः ॥ विविधैः च एव पादस्य पादरेचकः उच्यते । त्रिकस्य उद्वर्तनम् च एव छटी-वलनम् एव च ॥ तथा अपसर्पणम् च एव कटिरेचकः उच्यते । उद्वर्तनम् परिक्षेपः विक्षेपः परिवर्तनम् ॥ विसर्पणम् च हस्तस्य हस्तरेचकः उच्यते । उद्वाहनम् सन्नमनम् तथा पार्श्वस्य सन्नतिः ॥ भ्रमणम् च अपि विज्ञेयः ग्रीवायाः रेचकः बुधैः । ]

TRANSLITERATION

[recita-ākhyaḥ pṛthagbhāve valane ca abhidhīyate .. udvāhanāt pṛthagbhāvāt calanāt ca api recakaḥ . pārśvāt pārśve tu gamanam skhalitaiḥ calitaiḥ padaiḥ .. vividhaiḥ ca eva pādasya pādarecakaḥ ucyate . trikasya udvartanam ca eva chaṭī-valanam eva ca .. tathā apasarpaṇam ca eva kaṭirecakaḥ ucyate . udvartanam parikṣepaḥ vikṣepaḥ parivartanam .. visarpaṇam ca hastasya hastarecakaḥ ucyate . udvāhanam sannamanam tathā pārśvasya sannatiḥ .. bhramaṇam ca api vijñeyaḥ grīvāyāḥ recakaḥ budhaiḥ . ]

Shloka 251

सुकुमारप्रयोगेण नृत्यन्तीं चैव पार्वतीम् । मृदञ्गभेरीपटहैर्भाण्डडिण्डिमगोमुखैः ॥२५०॥

PADACHEDA

सुकुमार-प्रयोगेण नृत्यन्तीम् च एव पार्वतीम् । मृदञ्ग-भेरी-पटहैः भाण्ड-डिण्डिम-गोमुखैः ॥२५०॥

TRANSLITERATION

sukumāra-prayogeṇa nṛtyantīm ca eva pārvatīm . mṛdañga-bherī-paṭahaiḥ bhāṇḍa-ḍiṇḍima-gomukhaiḥ ..250..

Shloka 252

पणवैर्ददुरैश्चैव सर्वातोद्यैः प्रवादितैः । दक्षयज्ञे विनिहते सन्ध्याकाले महेश्वरः ॥ २५१॥

PADACHEDA

पणवैः ददुरैः च एव सर्व-आतोद्यैः प्रवादितैः । दक्ष-यज्ञे विनिहते सन्ध्या-काले महेश्वरः ॥ २५१॥

TRANSLITERATION

paṇavaiḥ daduraiḥ ca eva sarva-ātodyaiḥ pravāditaiḥ . dakṣa-yajñe vinihate sandhyā-kāle maheśvaraḥ .. 251..

Shloka 253

नानाङ्गहारैः प्रानृत्यल्लयतालवशानुगैअः । पिण्डिबन्धांस्ततो दृष्ट्वा नन्दिभद्रमुखा गणाः ॥ २५२॥

PADACHEDA

नाना अङ्गहारैः । पिण्डि-बन्धान् ततस् दृष्ट्वा नन्दि-भद्र-मुखाः गणाः ॥ २५२॥

TRANSLITERATION

nānā aṅgahāraiḥ . piṇḍi-bandhān tatas dṛṣṭvā nandi-bhadra-mukhāḥ gaṇāḥ .. 252..

Shloka 254

चक्रुस्ते नाम पिण्डीनां बन्धमासां सलक्षणम् । ईश्वरस्येश्वरी पिन्डी नन्दिनश्चापि पट्टसी ॥ २५३॥

PADACHEDA

चक्रुः ते नाम पिण्डीनाम् बन्धम् आसाम् स लक्षणम् । ईश्वरस्य ईश्वरी पिन्डी नन्दिनः च अपि पट्टसी ॥ २५३॥

TRANSLITERATION

cakruḥ te nāma piṇḍīnām bandham āsām sa lakṣaṇam . īśvarasya īśvarī pinḍī nandinaḥ ca api paṭṭasī .. 253..

Shloka 255

चण्डिकाया भवेत्पिण्डी तथा वै सिंहवाहिनी । तार्क्ष्यपिण्डी भवेद्विष्णोः पद्मपिण्डी स्वयम्भुवः ॥ २५४॥

PADACHEDA

चण्डिकायाः भवेत् पिण्डी तथा वै सिंहवाहिनी । तार्क्ष्य-पिण्डी भवेत् विष्णोः पद्म-पिण्डी स्वयम्भुवः ॥ २५४॥

TRANSLITERATION

caṇḍikāyāḥ bhavet piṇḍī tathā vai siṃhavāhinī . tārkṣya-piṇḍī bhavet viṣṇoḥ padma-piṇḍī svayambhuvaḥ .. 254..

Shloka 256

शक्रस्यैरावती पिण्डी झषपिण्डी तु मान्मथी । शिखिपिण्डी कुमारस्य रूपपिण्डी भवेच्छ्रियः ॥ २५५॥

PADACHEDA

शक्रस्य ऐरावती पिण्डी झषपिण्डी तु मान्मथी । शिखि-पिण्डी कुमारस्य रूप-पिण्डी भवेत् श्रियः ॥ २५५॥

TRANSLITERATION

śakrasya airāvatī piṇḍī jhaṣapiṇḍī tu mānmathī . śikhi-piṇḍī kumārasya rūpa-piṇḍī bhavet śriyaḥ .. 255..

Shloka 257

धारापिण्डी च जाह्नव्याः पाशपिण्डी यमस्य च ॥ वारुणी च नदीपिण्डी याक्षी स्याद्धनदस्य तु ॥ २५६॥

PADACHEDA

धारापिण्डी च जाह्नव्याः पाशपिण्डी यमस्य च ॥ च स्यात् ॥ २५६॥

TRANSLITERATION

dhārāpiṇḍī ca jāhnavyāḥ pāśapiṇḍī yamasya ca .. ca syāt .. 256..

Shloka 258

हलपिण्डी बलस्यापि सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् । गाणेश्वरी महापिण्डी दक्षयज्ञविमर्दिनी॥२५७॥

PADACHEDA

हलपिण्डी बलस्य अपि सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् । ॥२५७॥

TRANSLITERATION

halapiṇḍī balasya api sarpapiṇḍī tu bhoginām . ..257..

Shloka 259

त्रिशूलाकृतिसंस्थाना रौद्री स्यादन्धकद्विषः । एवमन्यास्वपि तथा देवतासु यथाक्रमम् ॥ २५८॥

PADACHEDA

त्रिशूल-आकृति-संस्थाना रौद्री स्यात् अन्धकद्विषः । एवम् अन्यासु अपि तथा देवतासु यथाक्रमम् ॥ २५८॥

TRANSLITERATION

triśūla-ākṛti-saṃsthānā raudrī syāt andhakadviṣaḥ . evam anyāsu api tathā devatāsu yathākramam .. 258..

Shloka 260

ध्वजभूताः प्रयोक्तव्याः पिण्डीबन्धाः सुचिह्निताः । रेचका अङ्गहाराश्च पिण्डीबन्धातस्थैव च ॥ २५९॥

PADACHEDA

ध्वज-भूताः प्रयोक्तव्याः पिण्डी-बन्धाः सु चिह्निताः । रेचकाः अङ्गहाराः च च ॥ २५९॥

TRANSLITERATION

dhvaja-bhūtāḥ prayoktavyāḥ piṇḍī-bandhāḥ su cihnitāḥ . recakāḥ aṅgahārāḥ ca ca .. 259..

Shloka 261

सृष्ट्वा भगवता दत्तास्तण्डवे मुनये तदा । तेनापि हि ततः सम्यग्गानभाण्डसमन्वितः ॥ २६०॥

PADACHEDA

सृष्ट्वा भगवता दत्ताः तण्डवे मुनये तदा । तेन अपि हि ततस् सम्यक् गान-भाण्ड-समन्वितः ॥ २६०॥

TRANSLITERATION

sṛṣṭvā bhagavatā dattāḥ taṇḍave munaye tadā . tena api hi tatas samyak gāna-bhāṇḍa-samanvitaḥ .. 260..

Shloka 262

नृत्तप्रयोगः सृष्टो यः स ताण्डव इति स्मृतः । यदा प्राप्त्यर्थमर्थानां तज्ज्ञैरभिनयः कृतः ॥ २६१॥

PADACHEDA

नृत्त-प्रयोगः सृष्टः यः स ताण्डवः इति स्मृतः । यदा प्राप्ति-अर्थम् अर्थानाम् तद्-ज्ञैः अभिनयः कृतः ॥ २६१॥

TRANSLITERATION

nṛtta-prayogaḥ sṛṣṭaḥ yaḥ sa tāṇḍavaḥ iti smṛtaḥ . yadā prāpti-artham arthānām tad-jñaiḥ abhinayaḥ kṛtaḥ .. 261..

Shloka 263

कस्मानृत्तं कृतं ह्येतत्कं स्वभावमपेक्षते । न गीतकार्थसम्बद्धं न चाप्यर्थस्य भावकम् ॥ २६२॥

PADACHEDA

कस्मात् अ नृत्तम् कृतम् हि एतत् कम् स्वभावम् अपेक्षते । न गीतक-अर्थ-सम्बद्धम् न च अपि अर्थस्य भावकम् ॥ २६२॥

TRANSLITERATION

kasmāt a nṛttam kṛtam hi etat kam svabhāvam apekṣate . na gītaka-artha-sambaddham na ca api arthasya bhāvakam .. 262..

Shloka 264

कस्मान्नृत्तं कृतं ह्येतद्गीतेष्वासारितेषु च । भरतः - अत्रोच्यते न खल्वर्थं कञ्चिन्नृत्तमपेक्षते ॥ २६३॥

PADACHEDA

कस्मात् नृत्तम् कृतम् हि एतत् गीतेषु आसारितेषु च । भरतः अत्र उच्यते न खलु अर्थम् कञ्चिद् नृत्तम् अपेक्षते ॥ २६३॥

TRANSLITERATION

kasmāt nṛttam kṛtam hi etat gīteṣu āsāriteṣu ca . bharataḥ atra ucyate na khalu artham kañcid nṛttam apekṣate .. 263..

Shloka 265

किं तु शोभां प्रजनयेदिति नृत्तं प्रवर्तितम् । प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभावतः ॥ २६४॥

PADACHEDA

किम् तु शोभाम् प्रजनयेत् इति नृत्तम् प्रवर्तितम् । प्रायेण सर्व-लोकस्य नृत्तम् इष्टम् स्वभावतः ॥ २६४॥

TRANSLITERATION

kim tu śobhām prajanayet iti nṛttam pravartitam . prāyeṇa sarva-lokasya nṛttam iṣṭam svabhāvataḥ .. 264..

Shloka 266

मङ्गलमिति कृत्वा च नृत्तमेतत्प्रकीर्तितम् । विवाहप्रसवावाहप्रमोदाभ्युअदयादिषु ॥ २६५॥

PADACHEDA

मङ्गलम् इति कृत्वा च नृत्तम् एतत् प्रकीर्तितम् । विवाह-प्रसव-आवाह-प्रमोद-अभ्युअदय-आदिषु ॥ २६५॥

TRANSLITERATION

maṅgalam iti kṛtvā ca nṛttam etat prakīrtitam . vivāha-prasava-āvāha-pramoda-abhyuadaya-ādiṣu .. 265..

Shloka 267

विनोदकारणं चेति नृत्तमेतत्प्रवर्तितम् । अतश्चैव प्रतिक्षेपाद्भूतसङ्घैः प्रवर्तिताः॥ २६६॥

PADACHEDA

विनोद-कारणम् च इति नृत्तम् एतत् प्रवर्तितम् । अतस् च एव प्रतिक्षेपात् भूत-सङ्घैः प्रवर्तिताः॥ २६६॥

TRANSLITERATION

vinoda-kāraṇam ca iti nṛttam etat pravartitam . atas ca eva pratikṣepāt bhūta-saṅghaiḥ pravartitāḥ.. 266..

Shloka 268

ये गीतकादौ युज्यन्ते सम्यङ्नृत्तविभागकाः। देवेन चापि सम्प्रोक्तस्तण्डुस्ताण्डवपूर्वकम् ॥ २६७॥

PADACHEDA

ये गीतक-आदौ युज्यन्ते सम्यक् नृत्त-विभागकाः। देवेन च अपि सम्प्रोक्तः तण्डुः ताण्डव-पूर्वकम् ॥ २६७॥

TRANSLITERATION

ye gītaka-ādau yujyante samyak nṛtta-vibhāgakāḥ. devena ca api samproktaḥ taṇḍuḥ tāṇḍava-pūrvakam .. 267..

Shloka 269

गीतप्रयोगमाश्रित्य नृत्तमेतत्प्रवर्त्यताम् । प्रायेण ताण्डवविधिर्देवस्तुत्याश्रयो भवेत् ॥२६८॥

PADACHEDA

गीत-प्रयोगम् आश्रित्य नृत्तम् एतत् प्रवर्त्यताम् । प्रायेण ताण्डव-विधिः देव-स्तुति-आश्रयः भवेत् ॥२६८॥

TRANSLITERATION

gīta-prayogam āśritya nṛttam etat pravartyatām . prāyeṇa tāṇḍava-vidhiḥ deva-stuti-āśrayaḥ bhavet ..268..

Shloka 270

सुकुमारप्रयोगश्च शृङ्गाररससम्भवः । तस्य तण्डुप्रयुक्तस्य ताण्डवस्य विधिक्रियाम्॥२६९॥

PADACHEDA

सुकुमार-प्रयोगः च शृङ्गार-रस-सम्भवः । तस्य तण्डु-प्रयुक्तस्य ताण्डवस्य विधि-क्रियाम्॥२६९॥

TRANSLITERATION

sukumāra-prayogaḥ ca śṛṅgāra-rasa-sambhavaḥ . tasya taṇḍu-prayuktasya tāṇḍavasya vidhi-kriyām..269..

Shloka 271

वर्धमानकमासाद्य सम्प्रवक्ष्यमि लक्षणम् । कलानां वृद्धिमासाद्य ह्यक्षराणां च वर्धनात् ॥ २७०॥

PADACHEDA

वर्धमानकम् आसाद्य सम्प्रवक्ष्यमि लक्षणम् । कलानाम् वृद्धिम् आसाद्य हि अक्षराणाम् च वर्धनात् ॥ २७०॥

TRANSLITERATION

vardhamānakam āsādya sampravakṣyami lakṣaṇam . kalānām vṛddhim āsādya hi akṣarāṇām ca vardhanāt .. 270..

Shloka 272

लयस्य वर्धनाच्चापि वर्धमानकमुच्यते । कृत्त्वा कुतपविन्यासं यथावद्द्विजसत्तमाः ॥ २७१॥

PADACHEDA

लयस्य वर्धनात् च अपि वर्धमानकम् उच्यते । कृत्त्वा कुतप-विन्यासम् यथावत् द्विजसत्तमाः ॥ २७१॥

TRANSLITERATION

layasya vardhanāt ca api vardhamānakam ucyate . kṛttvā kutapa-vinyāsam yathāvat dvijasattamāḥ .. 271..

Shloka 273

आसारितप्रयोगस्तु ततः कार्यः प्रयोक्तृभिः । तत्र तूपोहनं कृत्त्वा तन्त्रीगानसमन्वितम् ॥ २७२॥

PADACHEDA

आसारित-प्रयोगः तु ततस् कार्यः प्रयोक्तृभिः । तत्र तु उपोहनम् कृत्त्वा तन्त्री-गान-समन्वितम् ॥ २७२॥

TRANSLITERATION

āsārita-prayogaḥ tu tatas kāryaḥ prayoktṛbhiḥ . tatra tu upohanam kṛttvā tantrī-gāna-samanvitam .. 272..

Shloka 274

कार्यः प्रवेशो नर्तक्या भाण्डवाद्यसमन्वितः । विशुद्धकरणायां तु जात्यां वाद्यं प्रयोजयेत् ॥२७३॥

PADACHEDA

कार्यः प्रवेशः नर्तक्याः भाण्ड-वाद्य-समन्वितः । विशुद्ध-करणायाम् तु जात्याम् वाद्यम् प्रयोजयेत् ॥२७३॥

TRANSLITERATION

kāryaḥ praveśaḥ nartakyāḥ bhāṇḍa-vādya-samanvitaḥ . viśuddha-karaṇāyām tu jātyām vādyam prayojayet ..273..

Shloka 275

गत्या वाद्यानुसारिण्या तस्याश्चारीं प्रयोजयेत् । वैशाखस्थानकेनेह सर्वरेचकचारिणी ॥ २७४॥

PADACHEDA

गत्या वाद्य-अनुसारिण्या तस्याः चारीम् प्रयोजयेत् । वैशाख-स्थानकेन इह सर्व-रेचक-चारिणी ॥ २७४॥

TRANSLITERATION

gatyā vādya-anusāriṇyā tasyāḥ cārīm prayojayet . vaiśākha-sthānakena iha sarva-recaka-cāriṇī .. 274..

Shloka 276

पुष्पाञ्जलिधरा भूत्वा प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् । पुष्पाञ्जलिं विसृज्याथ रङ्गपीठं परीत्य च ॥ २७५॥

PADACHEDA

पुष्प-अञ्जलि-धरा भूत्वा प्रविशेत् रङ्ग-मण्डपम् । पुष्प-अञ्जलिम् विसृज्य अथ रङ्ग-पीठम् परीत्य च ॥ २७५॥

TRANSLITERATION

puṣpa-añjali-dharā bhūtvā praviśet raṅga-maṇḍapam . puṣpa-añjalim visṛjya atha raṅga-pīṭham parītya ca .. 275..

Shloka 277

प्रणम्य देवताभ्यश्च ततोऽभिनयमाचरेत् । यत्राभिनेयं गीतं स्यात्तत्र वाद्यं न योजयेत् ॥ २७६॥

PADACHEDA

प्रणम्य देवताभ्यः च ततस् अभिनयम् आचरेत् । यत्र अभिनेयम् गीतम् स्यात् तत्र वाद्यम् न योजयेत् ॥ २७६॥

TRANSLITERATION

praṇamya devatābhyaḥ ca tatas abhinayam ācaret . yatra abhineyam gītam syāt tatra vādyam na yojayet .. 276..

Shloka 278

अङ्गहारप्रयोगे तु भाण्डवाद्यं विधीयते । समं रक्तं विभक्तं च स्फुटं शुद्धप्रहारजम् ॥२७७॥

PADACHEDA

अङ्गहार-प्रयोगे तु भाण्ड-वाद्यम् विधीयते । समम् रक्तम् विभक्तम् च स्फुटम् शुद्ध-प्रहार-जम् ॥२७७॥

TRANSLITERATION

aṅgahāra-prayoge tu bhāṇḍa-vādyam vidhīyate . samam raktam vibhaktam ca sphuṭam śuddha-prahāra-jam ..277..

Shloka 279

नृत्ताङ्गग्राहि वाद्यज्ञैर्वाद्यं योज्यं तु ताण्डवे । प्रयुज्य गीतवाद्ये तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः ॥ २७८॥

PADACHEDA

नृत्त-अङ्ग-ग्राहि वाद्य-ज्ञैः वाद्यम् योज्यम् तु ताण्डवे । प्रयुज्य गीत-वाद्ये तु निष्क्रामेत् नर्तकी ततस् ॥ २७८॥

TRANSLITERATION

nṛtta-aṅga-grāhi vādya-jñaiḥ vādyam yojyam tu tāṇḍave . prayujya gīta-vādye tu niṣkrāmet nartakī tatas .. 278..

Shloka 280

अनेनैव विधानेन प्रविशन्त्यपराः पृथक् । अन्याश्चानुक्रमेणाथ पिण्डीं बध्नन्ति याः स्त्रियः ॥ २७९॥

PADACHEDA

अनेन एव विधानेन प्रविशन्ति अपराः पृथक् । अन्याः च अनुक्रमेण अथ पिण्डीम् बध्नन्ति याः स्त्रियः ॥ २७९॥

TRANSLITERATION

anena eva vidhānena praviśanti aparāḥ pṛthak . anyāḥ ca anukrameṇa atha piṇḍīm badhnanti yāḥ striyaḥ .. 279..

Shloka 281

तावत्पर्यस्तकः कार्यो यावत्पिण्डी न बध्यते । पिण्डीं बद्ध्वा ततः सर्वा निष्क्रामेयुः स्त्रियस्तु ताः ॥ २८०॥

PADACHEDA

तावत्-पर्यस्तकः कार्यः यावत् पिण्डी न बध्यते । पिण्डीम् बद्ध्वा ततस् सर्वाः निष्क्रामेयुः स्त्रियः तु ताः ॥ २८०॥

TRANSLITERATION

tāvat-paryastakaḥ kāryaḥ yāvat piṇḍī na badhyate . piṇḍīm baddhvā tatas sarvāḥ niṣkrāmeyuḥ striyaḥ tu tāḥ .. 280..

Shloka 282

पिण्डीबन्धेषु वाद्यं तु कर्तव्यमिह वादकैअः । पर्यस्तकप्रमाणेन चित्रौघकरणान्वितम् ॥ २८१॥

PADACHEDA

पिण्डीबन्धेषु वाद्यम् तु कर्तव्यम् इह वादकैअः । पर्यस्तक-प्रमाणेन चित्र-ओघ-करण-अन्वितम् ॥ २८१॥

TRANSLITERATION

piṇḍībandheṣu vādyam tu kartavyam iha vādakaiaḥ . paryastaka-pramāṇena citra-ogha-karaṇa-anvitam .. 281..

Shloka 283

तत्रोपवाहनं भूयः कार्यं पूर्ववदेव हि । ततश्चासारितं भूयो गायनं तु प्रयोजयेत् ॥ २८२॥

PADACHEDA

तत्र उपवाहनम् भूयस् कार्यम् पूर्ववत् एव हि । ततस् च आसारितम् भूयस् गायनम् तु प्रयोजयेत् ॥ २८२॥

TRANSLITERATION

tatra upavāhanam bhūyas kāryam pūrvavat eva hi . tatas ca āsāritam bhūyas gāyanam tu prayojayet .. 282..

Shloka 284

पूर्वेणैव विधानेन प्रविशेच्चापि नर्तकी । गीतकार्थं त्वभिनयेद् द्वितीयासारितस्य तु ॥ २८३॥

PADACHEDA

पूर्वेण एव विधानेन प्रविशेत् च अपि नर्तकी । गीतक-अर्थम् तु अभिनयेत् द्वितीय-आसारितस्य तु ॥ २८३॥

TRANSLITERATION

pūrveṇa eva vidhānena praviśet ca api nartakī . gītaka-artham tu abhinayet dvitīya-āsāritasya tu .. 283..

Shloka 285

तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तेनापि प्रदर्शयेत् । आसारिते समाप्ते तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः ॥ २८४॥

PADACHEDA

तत् एव च पुनर् वस्तु नृत्तेन अपि प्रदर्शयेत् । आसारिते समाप्ते तु निष्क्रामेत् नर्तकी ततस् ॥ २८४॥

TRANSLITERATION

tat eva ca punar vastu nṛttena api pradarśayet . āsārite samāpte tu niṣkrāmet nartakī tatas .. 284..

Shloka 286

पूर्ववत्प्रविशन्त्यन्याः प्रयोगः स्यात्स एव हि । एवं पदे पदे कार्यो विधिरासारितस्य तु ॥ २८५॥

PADACHEDA

पूर्ववत् प्रविशन्ति अन्याः प्रयोगः स्यात् सः एव हि । एवम् पदे पदे कार्यः विधिः आसारितस्य तु ॥ २८५॥

TRANSLITERATION

pūrvavat praviśanti anyāḥ prayogaḥ syāt saḥ eva hi . evam pade pade kāryaḥ vidhiḥ āsāritasya tu .. 285..

Shloka 287

भाण्डवाद्यकृते चैव तथा गानकृतेऽपि च । एका तु प्रथमं योज्या द्वे द्वितीयं तथैव च ॥ २८६॥

PADACHEDA

भाण्ड-वाद्य-कृते च एव तथा गान-कृते अपि च । एका तु प्रथमम् योज्या द्वे द्वितीयम् तथा एव च ॥ २८६॥

TRANSLITERATION

bhāṇḍa-vādya-kṛte ca eva tathā gāna-kṛte api ca . ekā tu prathamam yojyā dve dvitīyam tathā eva ca .. 286..

Shloka 288

तिस्रो वस्तु तृतीयं तु चतस्रस्तु चतुर्थकम् । पिण्डीनां विधयश्चैव चत्वारः सम्प्रकीर्तिताः ॥ २८७॥

PADACHEDA

तिस्रः वः तु तृतीयम् तु चतस्रः तु चतुर्थकम् । पिण्डीनाम् विधयः च एव चत्वारः सम्प्रकीर्तिताः ॥ २८७॥

TRANSLITERATION

tisraḥ vaḥ tu tṛtīyam tu catasraḥ tu caturthakam . piṇḍīnām vidhayaḥ ca eva catvāraḥ samprakīrtitāḥ .. 287..

Shloka 289

पिण्डी शृङ्खलिका चैव लताबन्धोऽथ भेद्यकः । पिण्डीबन्धस्तु पिण्डत्वाद्गुल्मः शृङ्खलिका भवेत् ॥ २८८॥

PADACHEDA

पिण्डी शृङ्खलिका च एव लताबन्धः अथ भेद्यकः । पिण्डीबन्धः तु पिण्ड-त्वात् गुल्मः शृङ्खलिका भवेत् ॥ २८८॥

TRANSLITERATION

piṇḍī śṛṅkhalikā ca eva latābandhaḥ atha bhedyakaḥ . piṇḍībandhaḥ tu piṇḍa-tvāt gulmaḥ śṛṅkhalikā bhavet .. 288..

Shloka 290

जालोपनद्धा च लता सनृत्तो भेद्यकः स्मृतः । पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तु शृङ्खला तु लयान्तरे ॥ २८९॥

PADACHEDA

जालोपनद्धा च लता स नृत्तः भेद्यकः स्मृतः । पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तु शृङ्खला तु लय-अन्तरे ॥ २८९॥

TRANSLITERATION

jālopanaddhā ca latā sa nṛttaḥ bhedyakaḥ smṛtaḥ . piṇḍībandhaḥ kaniṣṭhe tu śṛṅkhalā tu laya-antare .. 289..

Shloka 291

मध्यमे च लताबन्धो ज्येष्ठे चैवाथ भेद्यकः । पिण्डीनां विविधा योनिर्यन्त्रं भद्रासनं तथा ॥ २९०॥

PADACHEDA

मध्यमे च लता-बन्धः ज्येष्ठे च एव अथ भेद्यकः । पिण्डीनाम् विविधा योनिः यन्त्रम् भद्रासनम् तथा ॥ २९०॥

TRANSLITERATION

madhyame ca latā-bandhaḥ jyeṣṭhe ca eva atha bhedyakaḥ . piṇḍīnām vividhā yoniḥ yantram bhadrāsanam tathā .. 290..

Shloka 292

शिक्षायोगस्तथा चैव प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । एवं प्रयोगः कर्तव्यो वर्धमाने तपोधनाः ॥ २९१॥

PADACHEDA

शिक्षा-योगः तथा च एव प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः । एवम् प्रयोगः कर्तव्यः वर्धमाने तपोधनाः ॥ २९१॥

TRANSLITERATION

śikṣā-yogaḥ tathā ca eva prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ . evam prayogaḥ kartavyaḥ vardhamāne tapodhanāḥ .. 291..

Shloka 293

गीतानां छन्दकानां च भूयो वक्ष्याम्यहं विधिम् । यानि वस्तुनिबद्धानि यानि चाङ्गिकृतानि तु ॥ २९२॥

PADACHEDA

गीतानाम् छन्दकानाम् च भूयस् वक्ष्यामि अहम् विधिम् । यानि वस्तुनिबद्धानि यानि च अङ्गिकृतानि तु ॥ २९२॥

TRANSLITERATION

gītānām chandakānām ca bhūyas vakṣyāmi aham vidhim . yāni vastunibaddhāni yāni ca aṅgikṛtāni tu .. 292..

Shloka 294

गीतानि तेषां वक्ष्यामि प्रयोगं नृत्तवाद्ययोः । तत्रावतरणं कार्यं नर्तक्याः सार्वभाण्डिकम् ॥ २९३॥

PADACHEDA

गीतानि तेषाम् वक्ष्यामि प्रयोगम् नृत्त-वाद्ययोः । तत्र अवतरणम् कार्यम् नर्तक्याः सार्वभाण्डिकम् ॥ २९३॥

TRANSLITERATION

gītāni teṣām vakṣyāmi prayogam nṛtta-vādyayoḥ . tatra avataraṇam kāryam nartakyāḥ sārvabhāṇḍikam .. 293..

Shloka 295

क्षेपप्रतिक्षेपकृतं भाण्डोपोहनसंस्कृतम् । प्रथमं त्वभिनेयं स्यद्गीतके सर्ववस्तुकम् ॥ २९४

PADACHEDA

क्षेप-प्रतिक्षेप-कृतम् भाण्ड-उपोहन-संस्कृतम् । प्रथमम् तु अभिनेयम् स्यत्-गीतके सर्ववस्तुकम् ॥ २९४

TRANSLITERATION

kṣepa-pratikṣepa-kṛtam bhāṇḍa-upohana-saṃskṛtam . prathamam tu abhineyam syat-gītake sarvavastukam .. 294

Shloka 296

तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तीनापि प्रदर्शेयत् । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु नृत्ताभिनयवादिते ॥ २९५॥

PADACHEDA

तत् एव च पुनर् वस्तु । यः विधिः पूर्वम् उक्तः तु नृत्त-अभिनय-वादिते ॥ २९५॥

TRANSLITERATION

tat eva ca punar vastu . yaḥ vidhiḥ pūrvam uktaḥ tu nṛtta-abhinaya-vādite .. 295..

Shloka 297

आसारितविधौ स स्याद्गीतानां वस्तुकेष्वपि । एवं वस्तुनिबन्धानां गीतकानां विधिः स्मृतः ॥ २९६॥

PADACHEDA

आसारित-विधौ स स्यात् गीतानाम् वस्तुकेषु अपि । एवम् वस्तुनिबन्धानाम् गीतकानाम् विधिः स्मृतः ॥ २९६॥

TRANSLITERATION

āsārita-vidhau sa syāt gītānām vastukeṣu api . evam vastunibandhānām gītakānām vidhiḥ smṛtaḥ .. 296..

Shloka 298

शृणुताङ्गनिबद्धानां गीतानामपि लक्षणम् । य एव वस्तुकविधिर्नृत्ताभिनयवादिते ॥ २९७॥

PADACHEDA

शृणुत अङ्ग-निबद्धानाम् गीतानाम् अपि लक्षणम् । यः एव वस्तुक-विधिः नृत्त-अभिनय-वादिते ॥ २९७॥

TRANSLITERATION

śṛṇuta aṅga-nibaddhānām gītānām api lakṣaṇam . yaḥ eva vastuka-vidhiḥ nṛtta-abhinaya-vādite .. 297..

Shloka 299

तमेवाङ्गनिबद्धेषु च्छन्दकेष्वपि योजयेत् । वाद्यं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरमेव च ॥ २९८॥

PADACHEDA

तम् एव अङ्ग-निबद्धेषु छन्दकेषु अपि योजयेत् । वाद्यम् गुरु-अक्षर-कृतम् तथा अल्प-अक्षरम् एव च ॥ २९८॥

TRANSLITERATION

tam eva aṅga-nibaddheṣu chandakeṣu api yojayet . vādyam guru-akṣara-kṛtam tathā alpa-akṣaram eva ca .. 298..

Shloka 300

मुखे सोपोहने कुर्याद्वर्णानां विप्रकर्षतः । यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते ॥ २९९॥

PADACHEDA

मुखे स उपोहने कुर्यात् वर्णानाम् विप्रकर्षतः । यदा गीति-वशात् अङ्गम् भूयस् भूयस् निवर्तते ॥ २९९॥

TRANSLITERATION

mukhe sa upohane kuryāt varṇānām viprakarṣataḥ . yadā gīti-vaśāt aṅgam bhūyas bhūyas nivartate .. 299..

Shloka 301

तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्तेन योजयेत् । यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते ॥ ३००॥

PADACHEDA

तत्र आद्यम् अभिनेयम् स्यात् शेषम् नृत्तेन योजयेत् । यदा गीति-वशात् अङ्गम् भूयस् भूयस् निवर्तते ॥ ३००॥

TRANSLITERATION

tatra ādyam abhineyam syāt śeṣam nṛttena yojayet . yadā gīti-vaśāt aṅgam bhūyas bhūyas nivartate .. 300..

Shloka 302

त्रिपाणिलयसंयुक्तं तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् । यथा लयस्तथा वाद्यं कर्तव्यमिह वादकैः ॥ ३०१॥

PADACHEDA

त्रिपाणि-लय-संयुक्तम् तत्र वाद्यम् प्रयोजयेत् । यथा लयः तथा वाद्यम् कर्तव्यम् इह वादकैः ॥ ३०१॥

TRANSLITERATION

tripāṇi-laya-saṃyuktam tatra vādyam prayojayet . yathā layaḥ tathā vādyam kartavyam iha vādakaiḥ .. 301..

Shloka 303

[ ततं चानुगतं चापि ओघं च करणान्वितम् । स्थिरे तत्त्वं (तं) प्रयोक्तव्यं मध्ये चानुगतं भवेत् ॥ भूयश्चौघः प्रयोक्तव्यस्त्वेष वाद्यगतो विधिः । छन्दोगीतकमासाद्य त्वङ्गानि परिवर्तयेत् ॥ एष कार्यो विधिर्नित्यं नृत्ताभिनयवादिते । यानि वस्तुनिबद्धानि तेषामन्ते ग्रहो भवेत् ॥ अङ्गानां तु परावृत्तावादावेव ग्रहो मतः ॥]

PADACHEDA

[ ततम् च अनुगतम् च अपि ओघम् च करण-अन्वितम् । स्थिरे तत्त्वम् (प्रयोक्तव्यम् मध्ये च अनुगतम् भवेत् ॥ भूयस् च ओघः प्रयोक्तव्यः तु एष वाद्य-गतः विधिः । छन्दोगीतकम् आसाद्य तु अङ्गानि परिवर्तयेत् ॥ एष कार्यः विधिः नित्यम् नृत्त-अभिनय-वादिते । यानि वस्तु-निबद्धानि तेषाम् अन्ते ग्रहः भवेत् ॥ अङ्गानाम् तु परावृत्तौ आदौ एव ग्रहः मतः ॥]

TRANSLITERATION

[ tatam ca anugatam ca api ogham ca karaṇa-anvitam . sthire tattvam (prayoktavyam madhye ca anugatam bhavet .. bhūyas ca oghaḥ prayoktavyaḥ tu eṣa vādya-gataḥ vidhiḥ . chandogītakam āsādya tu aṅgāni parivartayet .. eṣa kāryaḥ vidhiḥ nityam nṛtta-abhinaya-vādite . yāni vastu-nibaddhāni teṣām ante grahaḥ bhavet .. aṅgānām tu parāvṛttau ādau eva grahaḥ mataḥ ..]

Shloka 304

एवमेष विधिः कार्यो गीतेष्वासारितेष्वपि । देवस्तुत्याश्रयं ह्येतत्सुकुमारं निबोधत ॥ ३०२॥

PADACHEDA

एवम् एष विधिः कार्यः गीतेषु आसारितेषु अपि । देव-स्तुति-आश्रयम् हि एतत् सुकुमारम् निबोधत ॥ ३०२॥

TRANSLITERATION

evam eṣa vidhiḥ kāryaḥ gīteṣu āsāriteṣu api . deva-stuti-āśrayam hi etat sukumāram nibodhata .. 302..

Shloka 305

स्त्रीपुंसयोस्तु संलापो यस्तु कामसमुद्भवः । तज्ज्ञेयं सुकुमारं हि शृङ्गाररससम्भवम् ॥ ३०३॥

PADACHEDA

स्त्रीपुंसयोः तु संलापः यः तु काम-समुद्भवः । तत् ज्ञेयम् सुकुमारम् हि शृङ्गार-रस-सम्भवम् ॥ ३०३॥

TRANSLITERATION

strīpuṃsayoḥ tu saṃlāpaḥ yaḥ tu kāma-samudbhavaḥ . tat jñeyam sukumāram hi śṛṅgāra-rasa-sambhavam .. 303..

Shloka 306

यस्यां यस्यामवस्थायां नृत्तं योज्यं प्रयोक्तृभिः । तत्सर्वंं सम्प्रवक्ष्यामि तच्च मे शृणुत द्विजाः ॥ ३०४॥

PADACHEDA

यस्याम् यस्याम् अवस्थायाम् नृत्तम् योज्यम् प्रयोक्तृभिः । तत् सर्वम् सम्प्रवक्ष्यामि तत् च मे शृणुत द्विजाः ॥ ३०४॥

TRANSLITERATION

yasyām yasyām avasthāyām nṛttam yojyam prayoktṛbhiḥ . tat sarvam sampravakṣyāmi tat ca me śṛṇuta dvijāḥ .. 304..

Shloka 307

अङ्गवस्तुनिवृत्तौ तु तथा वर्णनिवृत्तिषु । तथा चाभुदयस्थाने नृत्तं तज्ज्ञः प्रयोजयेत् ॥ ३०५॥

PADACHEDA

अङ्ग-वस्तु-निवृत्तौ तु तथा वर्ण-निवृत्तिषु । तथा च अभुदय-स्थाने नृत्तम् तद्-ज्ञः प्रयोजयेत् ॥ ३०५॥

TRANSLITERATION

aṅga-vastu-nivṛttau tu tathā varṇa-nivṛttiṣu . tathā ca abhudaya-sthāne nṛttam tad-jñaḥ prayojayet .. 305..

Shloka 308

यत्तु सन्दृश्यते किञ्चिद्दम्पत्योर्मदनाश्रयम् । नृत्तं तत्र प्रयोक्तव्यं प्रहर्षार्थगुणोद्भवम् ॥ ३०६॥

PADACHEDA

यत् तु सन् दृश्यते किञ्चिद् दम्पत्योः मदन-आश्रयम् । नृत्तम् तत्र प्रयोक्तव्यम् प्रहर्ष-अर्थ-गुण-उद्भवम् ॥ ३०६॥

TRANSLITERATION

yat tu san dṛśyate kiñcid dampatyoḥ madana-āśrayam . nṛttam tatra prayoktavyam praharṣa-artha-guṇa-udbhavam .. 306..

Shloka 309

यत्र सन्निहिते कान्ते ऋतुकालादिदर्शनम् । गीतकार्थाभिसम्बद्धं नृत्तं तत्रापि चेष्यते ॥ ३०७॥

PADACHEDA

यत्र सन्निहिते कान्ते ऋतु-काल-आदि-दर्शनम् । गीतक-अर्थ-अभिसम्बद्धम् नृत्तम् तत्र अपि च इष्यते ॥ ३०७॥

TRANSLITERATION

yatra sannihite kānte ṛtu-kāla-ādi-darśanam . gītaka-artha-abhisambaddham nṛttam tatra api ca iṣyate .. 307..

Shloka 310

खण्डिअता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा । यस्मिन्नङ्गे तु युवतिर्न नृत्तं तत्र न योजयेत् ॥३०८॥

PADACHEDA

विप्रलब्धा वा कलह-अन्तरिता अपि वा । यस्मिन् अङ्गे तु युवतिः न नृत्तम् तत्र न योजयेत् ॥३०८॥

TRANSLITERATION

vipralabdhā vā kalaha-antaritā api vā . yasmin aṅge tu yuvatiḥ na nṛttam tatra na yojayet ..308..

Shloka 311

सखीप्रवृत्ते संलापे तथाऽसन्निहिते प्रिये । न हि नृत्तं प्रयोक्तव्यं यस्या न प्रोषितः प्रियः ॥ ३०९॥

PADACHEDA

सखी-प्रवृत्ते संलापे तथा असन्निहिते प्रिये । न हि नृत्तम् प्रयोक्तव्यम् यस्याः न प्रोषितः प्रियः ॥ ३०९॥

TRANSLITERATION

sakhī-pravṛtte saṃlāpe tathā asannihite priye . na hi nṛttam prayoktavyam yasyāḥ na proṣitaḥ priyaḥ .. 309..

Shloka 312

[ दूत्याश्रयं यदा तु स्यादृतुकालादि दर्शनम् । औत्सुक्यचिन्तासम्बद्धं न नृत्तं तत्र योजयेत् ॥]

PADACHEDA

[ दूती-आश्रयम् यदा तु स्यात् ऋतु-काल-आदि दर्शनम् । औत्सुक्य-चिन्ता-सम्बद्धम् न नृत्तम् तत्र योजयेत् ॥]

TRANSLITERATION

[ dūtī-āśrayam yadā tu syāt ṛtu-kāla-ādi darśanam . autsukya-cintā-sambaddham na nṛttam tatra yojayet ..]

Shloka 313

यस्मिन्नङ्गे प्रसादं तु गृह्नीयान्नायिका क्रमात् । ततःप्रभृति नृत्तं तु शेषेष्वङ्गेषु योजयेत् ॥ ३१०॥

PADACHEDA

यस्मिन् अङ्गे प्रसादम् तु गृह्नीयात् नायिका क्रमात् । ततस् प्रभृति नृत्तम् तु शेषेषु अङ्गेषु योजयेत् ॥ ३१०॥

TRANSLITERATION

yasmin aṅge prasādam tu gṛhnīyāt nāyikā kramāt . tatas prabhṛti nṛttam tu śeṣeṣu aṅgeṣu yojayet .. 310..

Shloka 314

देवस्तुत्याश्रयकृतं यदङ्गं तु भवेदथ । माहेश्वरैरङ्गहारैरुद्धतैस्तत्प्रयोजयेत् ॥३११॥

PADACHEDA

देव-स्तुति-आश्रय-कृतम् यत् अङ्गम् तु भवेत् अथ । माहेश्वरैः अङ्गहारैः उद्धतैः तत् प्रयोजयेत् ॥३११॥

TRANSLITERATION

deva-stuti-āśraya-kṛtam yat aṅgam tu bhavet atha . māheśvaraiḥ aṅgahāraiḥ uddhataiḥ tat prayojayet ..311..

Shloka 315

यत्तु शृङ्गारसम्बद्धं गानं स्त्रीपुरुषाश्रयम् । देवीकृतैरङ्गहारैर्ललितैस्तत्प्रयोजयेत् ॥ ३१२॥

PADACHEDA

यत् तु शृङ्गार-सम्बद्धम् गानम् स्त्री-पुरुष-आश्रयम् । देवी-कृतैः अङ्गहारैः ललितैः तत् प्रयोजयेत् ॥ ३१२॥

TRANSLITERATION

yat tu śṛṅgāra-sambaddham gānam strī-puruṣa-āśrayam . devī-kṛtaiḥ aṅgahāraiḥ lalitaiḥ tat prayojayet .. 312..

Shloka 316

चतुष्पदा नर्कुटके खञ्जके परिगीतके । विधानं सम्प्रवक्ष्यामि भाण्डवाद्यविधिं प्रति ॥ ३१३॥

PADACHEDA

चतुष्पदाः नर्कुटके खञ्जके परिगीतके । विधानम् सम्प्रवक्ष्यामि भाण्ड-वाद्य-विधिम् प्रति ॥ ३१३॥

TRANSLITERATION

catuṣpadāḥ narkuṭake khañjake parigītake . vidhānam sampravakṣyāmi bhāṇḍa-vādya-vidhim prati .. 313..

Shloka 317

खञ्जनर्कुटसंयुक्ता भस्वेद्या तु चतुष्पदा । पादान्ते सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत् ॥ ३१४॥

PADACHEDA

तु । पाद-अन्ते सन्निपाते तु तस्याः भाण्डग्रहः भवेत् ॥ ३१४॥

TRANSLITERATION

tu . pāda-ante sannipāte tu tasyāḥ bhāṇḍagrahaḥ bhavet .. 314..

Shloka 318

या ध्रुवा छन्दसा यक्ता समपादा समाक्षरा । तस्याः पादावसाने तु प्रदेशिन्या ग्रहो भवेत् ॥३१५॥

PADACHEDA

या ध्रुवा छन्दसा यक्ता सम-पादा सम-अक्षरा । तस्याः पाद-अवसाने तु प्रदेशिन्याः ग्रहः भवेत् ॥३१५॥

TRANSLITERATION

yā dhruvā chandasā yaktā sama-pādā sama-akṣarā . tasyāḥ pāda-avasāne tu pradeśinyāḥ grahaḥ bhavet ..315..

Shloka 319

कृत्वैकं परिवर्तं तु गानस्याभिनयस्य च । पुनः पादनिवृत्तिं तु भाण्डवाद्येन योजयेत् ॥३१६॥

PADACHEDA

कृत्वा एकम् परिवर्तम् तु गानस्य अभिनयस्य च । पुनर् पाद-निवृत्तिम् तु भाण्ड-वाद्येन योजयेत् ॥३१६॥

TRANSLITERATION

kṛtvā ekam parivartam tu gānasya abhinayasya ca . punar pāda-nivṛttim tu bhāṇḍa-vādyena yojayet ..316..

Shloka 320

अऽङ्गवस्तुनिवृतौ तु वर्णान्तरनिवृत्तिषु । तथोपस्थापने चैव भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत् ॥ ३१७॥

PADACHEDA

अ अङ्ग-वस्तु-निवृतौ तु वर्ण-अन्तर-निवृत्तिषु । तथा उपस्थापने च एव भाण्ड-वाद्यम् प्रयोजयेत् ॥ ३१७॥

TRANSLITERATION

a aṅga-vastu-nivṛtau tu varṇa-antara-nivṛttiṣu . tathā upasthāpane ca eva bhāṇḍa-vādyam prayojayet .. 317..

Shloka 321

येऽपि चान्तरमार्गास्स्युः तन्त्रिवाक्करणैः कृताः । तेषु सूची प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवे ॥ ३१८

PADACHEDA

ये अपि च अन्तर-मार्गाः स्युः तन्त्रि-वाच्-करणैः कृताः । तेषु सूची प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवे ॥ ३१८

TRANSLITERATION

ye api ca antara-mārgāḥ syuḥ tantri-vāc-karaṇaiḥ kṛtāḥ . teṣu sūcī prayoktavyā bhāṇḍena saha tāṇḍave .. 318

Shloka 322

महेश्वरस्य चरितं य इदं सम्प्रयोजयेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा शिवलोकं स गच्छति ॥ ३१९॥

PADACHEDA

महेश्वरस्य चरितम् यः इदम् सम्प्रयोजयेत् । सर्व-पाप-विशुद्ध-आत्मा शिव-लोकम् स गच्छति ॥ ३१९॥

TRANSLITERATION

maheśvarasya caritam yaḥ idam samprayojayet . sarva-pāpa-viśuddha-ātmā śiva-lokam sa gacchati .. 319..

Shloka 323

एवमेष विधिः सृ(र्दृ)ष्टस्ताण्डवस्य प्रयोगतः । भूयः किं कथ्यतामन्यन्नाट्यवेदविधिं प्रति ॥ ३२०॥

PADACHEDA

एवम् एष विधिः(र्दृष्टः ताण्डवस्य प्रयोगतः । भूयस् किम् कथ्यताम् अन्यत् नाट्य-वेद-विधिम् प्रति ॥ ३२०॥

TRANSLITERATION

evam eṣa vidhiḥ(rdṛṣṭaḥ tāṇḍavasya prayogataḥ . bhūyas kim kathyatām anyat nāṭya-veda-vidhim prati .. 320..

Adhyaya Begins

॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय १४ ॥

PADACHEDA

॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय- ॥

TRANSLITERATION

.. nāṭyaśāstram adhyāya- ..

Adhyaya Begins

॥ श्रीरस्तु ॥

PADACHEDA

॥ श्रीः अस्तु ॥

TRANSLITERATION

.. śrīḥ astu ..

Adhyaya Begins

अथ चतुर्दशोऽध्यायः

PADACHEDA

अथ चतुर्दशः अध्यायः

TRANSLITERATION

atha caturdaśaḥ adhyāyaḥ

Shloka 1

यो वागभिनयः प्रोक्तो मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । लक्षणं तस्य वक्ष्यामि स्वरव्यञ्जनसम्भवम् ॥ १॥

PADACHEDA

यः वाच्-अभिनयः प्रोक्तः मया पूर्वम् द्विजोत्तमाः । लक्षणम् तस्य वक्ष्यामि स्वर-व्यञ्जन-सम्भवम् ॥ १॥

TRANSLITERATION

yaḥ vāc-abhinayaḥ proktaḥ mayā pūrvam dvijottamāḥ . lakṣaṇam tasya vakṣyāmi svara-vyañjana-sambhavam .. 1..

Shloka 2

वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्येयं तनुः स्मृता । अङ्गनेपथ्यसत्त्वानि वाक्यार्थं व्यञ्जयन्ति हि ॥ २॥

PADACHEDA

वाचि यत्नः तु कर्तव्यः नाट्यस्य इयम् तनुः स्मृता । अङ्ग-नेपथ्य-सत्त्वानि वाक्य-अर्थम् व्यञ्जयन्ति हि ॥ २॥

TRANSLITERATION

vāci yatnaḥ tu kartavyaḥ nāṭyasya iyam tanuḥ smṛtā . aṅga-nepathya-sattvāni vākya-artham vyañjayanti hi .. 2..

Shloka 3

वाङ्मयानीह शास्त्राणि वाङ्निष्ठानि तथैव च । तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग् हि सर्वस्य कारणम् ॥ ३॥

PADACHEDA

वाच्-मयानि इह शास्त्राणि वाच्-निष्ठानि तथा एव च । तस्मात् वाचः परम् न अस्ति वाच् हि सर्वस्य कारणम् ॥ ३॥

TRANSLITERATION

vāc-mayāni iha śāstrāṇi vāc-niṣṭhāni tathā eva ca . tasmāt vācaḥ param na asti vāc hi sarvasya kāraṇam .. 3..

Shloka 4

आगमनामाख्यातनिपातोपसर्गसमासतद्धितैर्युक्तः । सन्धिवचनविभक्त्युपग्रहनियुक्तो वाचिकाभिनयः ॥ ४॥

PADACHEDA

आगम-नाम-आख्यात-निपात-उपसर्ग-समास-तद्धितैः युक्तः । सन्धि-वचन-विभक्ति-उपग्रह-नियुक्तः वाचिक-अभिनयः ॥ ४॥

TRANSLITERATION

āgama-nāma-ākhyāta-nipāta-upasarga-samāsa-taddhitaiḥ yuktaḥ . sandhi-vacana-vibhakti-upagraha-niyuktaḥ vācika-abhinayaḥ .. 4..

Shloka 5

द्विविधं हि स्मृतं पाठ्यं संस्कृतं प्राकृतं तथा । तयोर्विभागं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ५॥

PADACHEDA

द्विविधम् हि स्मृतम् पाठ्यम् संस्कृतम् प्राकृतम् तथा । तयोः विभागम् वक्ष्यामि यथावत् अनुपूर्वशस् ॥ ५॥

TRANSLITERATION

dvividham hi smṛtam pāṭhyam saṃskṛtam prākṛtam tathā . tayoḥ vibhāgam vakṣyāmi yathāvat anupūrvaśas .. 5..

Shloka 6

व्यञ्जनानि स्वराश्चैव सन्धयोऽथ विभक्तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धितास्तथा ॥ ६॥

PADACHEDA

व्यञ्जनानि स्वराः च एव सन्धयः अथ विभक्तयः । नाम-आख्यात-उपसर्गाः च निपाताः तद्धिताः तथा ॥ ६॥

TRANSLITERATION

vyañjanāni svarāḥ ca eva sandhayaḥ atha vibhaktayaḥ . nāma-ākhyāta-upasargāḥ ca nipātāḥ taddhitāḥ tathā .. 6..

Shloka 7

एतैरङ्गैः समासैश्च नानाधातुसमाश्रयम् । विज्ञेयं संस्कृतं पाठ्यं प्रयोगञ्च निबोधत ॥ ७॥

PADACHEDA

एतैः अङ्गैः समासैः च नाना धातु-समाश्रयम् । विज्ञेयम् संस्कृतम् पाठ्यम् प्रयोगञ्च च निबोधत ॥ ७॥

TRANSLITERATION

etaiḥ aṅgaiḥ samāsaiḥ ca nānā dhātu-samāśrayam . vijñeyam saṃskṛtam pāṭhyam prayogañca ca nibodhata .. 7..

Shloka 8

अकाराद्याः स्वरा ज्ञेया औकारान्ताश्चतुर्दश । हकारान्तानि कादीनि व्यञ्जनानि विदुर्बुधाः ॥ ८॥

PADACHEDA

अकार-आद्याः स्वराः ज्ञेयाः औकार-अन्ताः चतुर्दश । हकार-अन्तानि क-आदीनि व्यञ्जनानि विदुः बुधाः ॥ ८॥

TRANSLITERATION

akāra-ādyāḥ svarāḥ jñeyāḥ aukāra-antāḥ caturdaśa . hakāra-antāni ka-ādīni vyañjanāni viduḥ budhāḥ .. 8..

Shloka 9

तत्र स्वराश्चतुर्दश - अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ इति स्वरा ज्ञेयाः ॥

PADACHEDA

तत्र स्वराः चतुर्दश अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऌ ऌ ए ऐ ओ औ इति स्वराः ज्ञेयाः ॥

TRANSLITERATION

tatra svarāḥ caturdaśa a ā i ī u ū ṛ ḷ ḷ e ai o au iti svarāḥ jñeyāḥ ..

Shloka 10

कादीनि व्यञ्जनानि यथा - क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह इति व्यञ्जनवर्गः ।

PADACHEDA

क-आदीनि व्यञ्जनानि यथा क-ख-ग-घ-ङ-च छ-ज-झ ञ ट-ठ-ड-ढ-ण-त-थ-द-ध-न प-फ-ब-भ-म-य-र-ल-व श-ष-स-ह इति व्यञ्जन-वर्गः ।

TRANSLITERATION

ka-ādīni vyañjanāni yathā ka-kha-ga-gha-ṅa-ca cha-ja-jha ña ṭa-ṭha-ḍa-ḍha-ṇa-ta-tha-da-dha-na pa-pha-ba-bha-ma-ya-ra-la-va śa-ṣa-sa-ha iti vyañjana-vargaḥ .

Shloka 11

वर्गे वर्गे समाख्यातौ द्वौ वर्णौ प्रागवस्थितौ । अघोषा इति ये त्वन्ये सघोषाः सम्प्रकीर्तिताः ॥ ९॥

PADACHEDA

वर्गे वर्गे समाख्यातौ द्वौ वर्णौ प्राक् अवस्थितौ । अघोषाः इति ये तु अन्ये स घोषाः सम्प्रकीर्तिताः ॥ ९॥

TRANSLITERATION

varge varge samākhyātau dvau varṇau prāk avasthitau . aghoṣāḥ iti ye tu anye sa ghoṣāḥ samprakīrtitāḥ .. 9..

Shloka 12

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलश्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ १०॥

PADACHEDA

अष्टौ स्थानानि वर्णानाम् उरः कण्ठः शिरः तथा । जिह्वा-मूलः च दन्ताः च नासिका-उष्ठौ च तालु च ॥ १०॥

TRANSLITERATION

aṣṭau sthānāni varṇānām uraḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ tathā . jihvā-mūlaḥ ca dantāḥ ca nāsikā-uṣṭhau ca tālu ca .. 10..

Shloka 13

अ कु ह विसर्जनीयाः कण्ठ्याः । इ चु य शास्तालव्याः । ऋ टु र षा मूर्धन्याः । ऌ तु ल सा दन्त्याः । उ पूपध्मानीया ओष्ठ्याः । ^प ^फ इति पफाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशः उपध्मानीयः । ^क ^ख इति कखाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशो जिह्वमूलीयः । ए ऐ कण्ठ्यतालव्यौ । ओ औ कण्ठ्योष्ठ्यौ । वकारो दन्त्योष्ठ्यः । ङ ञ ण न मा अनुनासिकाः । विसर्जनीयः औरस्यः इत्येके । सर्ववर्णानां मुखं स्थानमित्यपरे । द्वौ द्वौ वर्णौ तु वर्गाद्यौ शषसाश्च त्रयोऽपरे । अघोषा घोषवन्तस्तु ततोऽन्ये परिकीर्तिताः ॥ ११॥

PADACHEDA

अ कु-ह-विसर्जनीयाः कण्ठ्याः । इ चु य-शास्तालव्याः । ऋ टु-र-षा मूर्धन्याः । ऌ तु ल सा दन्त्याः । उ पूपध्मानीयाः ओष्ठ्याः । इति प्राक् उपध्मानीयः । इति । ए ऐ कण्ठ्य-तालव्यौ । ओ औ कण्ठ्य-ओष्ठ्यौ । वकारः दन्ती-ओष्ठ्यः । ङ-ञ-ण-न-मा अनुनासिकाः । विसर्जनीयः औरस्यः इति एके । सर्व-वर्णानाम् मुखम् स्थानम् इति अपरे । द्वौ द्वौ वर्णौ तु वर्ग-आद्यौ श-ष-साः च त्रयः अपरे । अघोषाः घोषवन्तः तु ततस् अन्ये परिकीर्तिताः ॥ ११॥

TRANSLITERATION

a ku-ha-visarjanīyāḥ kaṇṭhyāḥ . i cu ya-śāstālavyāḥ . ṛ ṭu-ra-ṣā mūrdhanyāḥ . ḷ tu la sā dantyāḥ . u pūpadhmānīyāḥ oṣṭhyāḥ . iti prāk upadhmānīyaḥ . iti . e ai kaṇṭhya-tālavyau . o au kaṇṭhya-oṣṭhyau . vakāraḥ dantī-oṣṭhyaḥ . ṅa-ña-ṇa-na-mā anunāsikāḥ . visarjanīyaḥ aurasyaḥ iti eke . sarva-varṇānām mukham sthānam iti apare . dvau dvau varṇau tu varga-ādyau śa-ṣa-sāḥ ca trayaḥ apare . aghoṣāḥ ghoṣavantaḥ tu tatas anye parikīrtitāḥ .. 11..

Shloka 14

एते घोषाघोषाः कण्ठ्योष्ठ्या दन्त्यजिह्वानुनासिक्याः । ऊष्माणस्तालव्याः विसर्जनीयाश्च बोद्धव्याः ॥ १२॥

PADACHEDA

एते घोष-अघोषाः कण्ठ्य-ओष्ठ्याः दन्त्य-जिह्वा-अनुनासिक्याः । ऊष्माणः तालव्याः विसर्जनीयाः च बोद्धव्याः ॥ १२॥

TRANSLITERATION

ete ghoṣa-aghoṣāḥ kaṇṭhya-oṣṭhyāḥ dantya-jihvā-anunāsikyāḥ . ūṣmāṇaḥ tālavyāḥ visarjanīyāḥ ca boddhavyāḥ .. 12..

Shloka 15

गघङ जझञ डढण दधन बभम तथैव यरलवा मता घोषाः । कख चछ टठ तथ पफ इति वर्गेष्वघोषाः स्युः ॥ १३॥

PADACHEDA

गघङ-जझञ-डढण-दधन-बभम-तथा एव यरलवाः मताः घोषाः । क-ख-च-छ-ट-ठ-त-थ-प-फ इति वर्गेषु अ घोषाः स्युः ॥ १३॥

TRANSLITERATION

gaghaṅa-jajhaña-ḍaḍhaṇa-dadhana-babhama-tathā eva yaralavāḥ matāḥ ghoṣāḥ . ka-kha-ca-cha-ṭa-ṭha-ta-tha-pa-pha iti vargeṣu a ghoṣāḥ syuḥ .. 13..

Shloka 16

कखगघङाः कण्ठस्थास्तालुस्थानास्तु चछजझञाः । टठडढणा मूर्धन्यास्तथदधनाश्चैव दन्तस्थाः ॥ १४॥

PADACHEDA

क-ख-ग-घङाः कण्ठ-स्थाः तालु-स्थानाः तु च-छ-ज-झञाः । मूर्धन्याः तथ दधनाः च एव दन्त-स्थाः ॥ १४॥

TRANSLITERATION

ka-kha-ga-ghaṅāḥ kaṇṭha-sthāḥ tālu-sthānāḥ tu ca-cha-ja-jhañāḥ . mūrdhanyāḥ tatha dadhanāḥ ca eva danta-sthāḥ .. 14..

Shloka 17

पफबभमास्त्वोष्ठ्याः स्युः दन्त्या ऌलसा अहौ च कण्ठस्थौ । तालव्या इचुयशा स्युरृटुरषा मूर्धस्थिता ज्ञेयाः ॥ १५॥

PADACHEDA

पफ-बभ-माः तु ओष्ठ्याः स्युः दन्त्याः ऌ-लसाः अहौ च कण्ठ-स्थौ । तालव्याः स्युः ऋ-टु-र-षाः मूर्ध-स्थिताः ज्ञेयाः ॥ १५॥

TRANSLITERATION

papha-babha-māḥ tu oṣṭhyāḥ syuḥ dantyāḥ ḷ-lasāḥ ahau ca kaṇṭha-sthau . tālavyāḥ syuḥ ṛ-ṭu-ra-ṣāḥ mūrdha-sthitāḥ jñeyāḥ .. 15..

Shloka 18

ऌॡ दन्त्यौ ओऔ कण्ठोष्ठ्यौ एऐकारौ च कण्ठतालव्यौ । कण्ठ्यो विसर्जनीयो जिह्वामूलमुद्भवः कखयोः ॥ १६॥

PADACHEDA

ऌऌ दन्त्यौ ओऔ कण्ठ-उष्ठ्यौ ए अ ए कारौ च कण्ठ-तालव्यौ । कण्ठ्यः विसर्जनीयः जिह्वा-मूलम् उद्भवः क-खयोः ॥ १६॥

TRANSLITERATION

ḷḷ dantyau oau kaṇṭha-uṣṭhyau e a e kārau ca kaṇṭha-tālavyau . kaṇṭhyaḥ visarjanīyaḥ jihvā-mūlam udbhavaḥ ka-khayoḥ .. 16..

Shloka 19

पफयोरोष्ठस्थानं भवेदुकारः स्वरो विवृतः । स्पृष्टाः काद्या मान्ताः शषसहकारास्तथा विवृताः ॥ १७॥

PADACHEDA

भवेत् उकारः स्वरः विवृतः । स्पृष्टाः क-आद्याः म-अन्ताः श-ष-सह काराः तथा विवृताः ॥ १७॥

TRANSLITERATION

bhavet ukāraḥ svaraḥ vivṛtaḥ . spṛṣṭāḥ ka-ādyāḥ ma-antāḥ śa-ṣa-saha kārāḥ tathā vivṛtāḥ .. 17..

Shloka 20

अन्तस्थाः संवृतजाः ङञणनमा नासिकोद्भवा ज्ञेयाः । ऊष्माणश्च शषसहाः यरलववर्णास्तथैव चान्तःस्थाः ॥ १८॥

PADACHEDA

अन्तस्थाः संवृत-जाः ङञ्-अण-नमाः नासिका-उद्भवाः ज्ञेयाः । ऊष्माणः च श-ष-सहाः य-र-ल-व-वर्णाः तथा एव च अन्तःस्थाः ॥ १८॥

TRANSLITERATION

antasthāḥ saṃvṛta-jāḥ ṅañ-aṇa-namāḥ nāsikā-udbhavāḥ jñeyāḥ . ūṣmāṇaḥ ca śa-ṣa-sahāḥ ya-ra-la-va-varṇāḥ tathā eva ca antaḥsthāḥ .. 18..

Shloka 21

जिह्वामूलीयः ^कः ^प उपध्मानीयसंज्ञया ज्ञेयः । कचटतपा स्वरिताः स्युः खछठथफा स्युः सदा क्रम्याः ॥ १९॥

PADACHEDA

जिह्वामूलीयः ज्ञेयः । क-च-ट-त-पा स्वरिताः स्युः ख-छ-ठ-थ-फा स्युः सदा क्रम्याः ॥ १९॥

TRANSLITERATION

jihvāmūlīyaḥ jñeyaḥ . ka-ca-ṭa-ta-pā svaritāḥ syuḥ kha-cha-ṭha-tha-phā syuḥ sadā kramyāḥ .. 19..

Shloka 22

कण्ठ्योरस्यान् विद्यात् घझढधभान् पाठ्यसम्प्रयोगे तु । वेद्यो विसर्जनीयो जिह्वास्थाने स्थितो वर्णः ॥ २०॥

PADACHEDA

विद्यात् घ-झ-ढ-धभान् पाठ्य-सम्प्रयोगे तु । वेद्यः विसर्जनीयः जिह्वा-स्थाने स्थितः वर्णः ॥ २०॥

TRANSLITERATION

vidyāt gha-jha-ḍha-dhabhān pāṭhya-samprayoge tu . vedyaḥ visarjanīyaḥ jihvā-sthāne sthitaḥ varṇaḥ .. 20..

Shloka 23

एते व्यञ्जनवर्णाः समासतः संज्ञया मया कथिताः । शब्दविषयप्रयोगे स्वराँस्तु भूयः प्रवक्ष्यामि ॥ २१॥

PADACHEDA

एते व्यञ्जन-वर्णाः समासतस् संज्ञया मया कथिताः । शब्द-विषय-प्रयोगे स्वरान् तु भूयस् प्रवक्ष्यामि ॥ २१॥

TRANSLITERATION

ete vyañjana-varṇāḥ samāsatas saṃjñayā mayā kathitāḥ . śabda-viṣaya-prayoge svarān tu bhūyas pravakṣyāmi .. 21..

Shloka 24

यस्मिन् स्थाने स समो विज्ञेयो यः सवर्णसंज्ञोऽसौ । य इमे स्वराश्चतुर्दश निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः । पूर्वो ह्रस्वः तेषां परश्च दीर्घोऽवगन्तव्यः ॥ २२॥

PADACHEDA

यस्मिन् स्थाने स समः विज्ञेयः यः सवर्ण-संज्ञः असौ । ये इमे स्वराः चतुर्दश निर्दिष्टाः तत्र वै दश समानाः । पूर्वः ह्रस्वः तेषाम् परः च दीर्घः अवगन्तव्यः ॥ २२॥

TRANSLITERATION

yasmin sthāne sa samaḥ vijñeyaḥ yaḥ savarṇa-saṃjñaḥ asau . ye ime svarāḥ caturdaśa nirdiṣṭāḥ tatra vai daśa samānāḥ . pūrvaḥ hrasvaḥ teṣām paraḥ ca dīrghaḥ avagantavyaḥ .. 22..

Shloka 25

इत्थं व्यञ्जनयोगैः स्वरैश्च साख्यातनामपदविहितैः । काव्यनिबन्धाश्च स्युर्धातुनिपातोपसर्गास्तु ॥ २३॥

PADACHEDA

इत्थम् व्यञ्जन-योगैः स्वरैः च स आख्यात-नामपद-विहितैः । काव्य-निबन्धाः च स्युः धातु-निपात-उपसर्गाः तु ॥ २३॥

TRANSLITERATION

ittham vyañjana-yogaiḥ svaraiḥ ca sa ākhyāta-nāmapada-vihitaiḥ . kāvya-nibandhāḥ ca syuḥ dhātu-nipāta-upasargāḥ tu .. 23..

Shloka 26

एभिर्व्यञ्जनवर्गैर्नामाख्यातोपसर्गनिपातैः । तद्धितसन्धिविभक्तिभिरधिष्ठितः शब्द इत्युक्तः ॥ २४॥

PADACHEDA

एभिः व्यञ्जन-वर्गैः नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपातैः । तद्धित-सन्धि-विभक्तिभिः अधिष्ठितः शब्दः इति उक्तः ॥ २४॥

TRANSLITERATION

ebhiḥ vyañjana-vargaiḥ nāma-ākhyāta-upasarga-nipātaiḥ . taddhita-sandhi-vibhaktibhiḥ adhiṣṭhitaḥ śabdaḥ iti uktaḥ .. 24..

Shloka 27

पूर्वाचार्यैरुक्तं शब्दानां लक्षणं समासयोगेन । विस्तरशः पुनरेव प्रकरणवशात् सम्प्रवक्ष्यामि ॥ २५॥

PADACHEDA

पूर्व-आचार्यैः उक्तम् शब्दानाम् लक्षणम् समास-योगेन । विस्तरशः पुनर् एव प्रकरण-वशात् सम्प्रवक्ष्यामि ॥ २५॥

TRANSLITERATION

pūrva-ācāryaiḥ uktam śabdānām lakṣaṇam samāsa-yogena . vistaraśaḥ punar eva prakaraṇa-vaśāt sampravakṣyāmi .. 25..

Shloka 28

अर्थप्रधानं नाम स्यादाख्यातं तु क्रियाकृतम् । द्योतयन्त्युपसर्गास्तु विशेषं भावसंश्रयम् ॥ २६॥

PADACHEDA

अर्थ-प्रधानम् नाम स्यात् आख्यातम् तु क्रिया-कृतम् । द्योतयन्ति उपसर्गाः तु विशेषम् भाव-संश्रयम् ॥ २६॥

TRANSLITERATION

artha-pradhānam nāma syāt ākhyātam tu kriyā-kṛtam . dyotayanti upasargāḥ tu viśeṣam bhāva-saṃśrayam .. 26..

Shloka 29

तत्प्राहुः सप्तविधं षट्कारकसंयुतं प्रथितसाध्यम् । निर्देशसम्प्रदानापदानप्रभृतिसंज्ञाभिः ॥ २७॥

PADACHEDA

तत् प्राहुः सप्तविधम् षष्-कारक-संयुतम् प्रथित-साध्यम् । निर्देश-सम्प्रदान-अपदान-प्रभृति-संज्ञाभिः ॥ २७॥

TRANSLITERATION

tat prāhuḥ saptavidham ṣaṣ-kāraka-saṃyutam prathita-sādhyam . nirdeśa-sampradāna-apadāna-prabhṛti-saṃjñābhiḥ .. 27..

Shloka 30

नामाख्यातार्थविषयं विशेषं द्योतयन्ति ते । पृथक्तत्रोपसर्गेभ्यो निपाता नियमेऽच्युते ॥ २८॥

PADACHEDA

नाम-आख्यात-अर्थ-विषयम् विशेषम् द्योतयन्ति ते । पृथक् तत्र उपसर्गेभ्यः निपाताः नियमे अच्युते ॥ २८॥

TRANSLITERATION

nāma-ākhyāta-artha-viṣayam viśeṣam dyotayanti te . pṛthak tatra upasargebhyaḥ nipātāḥ niyame acyute .. 28..

Shloka 31

सम्प्रत्यतीतकालक्रियादिसंयोजितं प्रथितसाध्यम् । वचनं नागतयुक्तं सुसदृशसंयोजनविभक्तम् ॥ २९॥

PADACHEDA

सम्प्रति अतीत-काल-क्रिया-आदि-संयोजितम् प्रथित-साध्यम् । वचनम् न अगत-युक्तम् सु सदृश-संयोजन-विभक्तम् ॥ २९॥

TRANSLITERATION

samprati atīta-kāla-kriyā-ādi-saṃyojitam prathita-sādhyam . vacanam na agata-yuktam su sadṛśa-saṃyojana-vibhaktam .. 29..

Shloka 32

पञ्चशतधातुयुक्तं पञ्चगुणं पञ्चविधमिदं वापि । स्वाद्यधिकारगुणैरर्थविशेषैर्विभूषितन्यासम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गैर्युक्तं पञ्चविधमिदं ज्ञेयम् ॥ ३०॥

PADACHEDA

पञ्च-शत-धातु-युक्तम् पञ्चगुणम् पञ्चविधम् इदम् वा अपि । स्व-आदि-अधिकार-गुणैः अर्थ-विशेषैः विभूषित-न्यासम् । प्रातिपदिक-अर्थ-लिङ्गैः युक्तम् पञ्चविधम् इदम् ज्ञेयम् ॥ ३०॥

TRANSLITERATION

pañca-śata-dhātu-yuktam pañcaguṇam pañcavidham idam vā api . sva-ādi-adhikāra-guṇaiḥ artha-viśeṣaiḥ vibhūṣita-nyāsam . prātipadika-artha-liṅgaiḥ yuktam pañcavidham idam jñeyam .. 30..

Shloka 33

आख्यातं पाठ्यकृतं ज्ञेयं नानार्थाश्रयविशेषम् । वचनं नामसमेतं पुरुषविभक्तं तदाख्यातम् ॥ ३१॥

PADACHEDA

आख्यातम् पाठ्य-कृतम् ज्ञेयम् नाना अर्थ-आश्रय-विशेषम् । वचनम् नाम-समेतम् पुरुष-विभक्तम् तत् आख्यातम् ॥ ३१॥

TRANSLITERATION

ākhyātam pāṭhya-kṛtam jñeyam nānā artha-āśraya-viśeṣam . vacanam nāma-sametam puruṣa-vibhaktam tat ākhyātam .. 31..

Shloka 34

प्रातिपदिकार्थयुक्तान्धात्वर्थानुपसृजन्ति ये स्वार्थैः । उपसर्गा ह्युपदिष्टास्तस्मात् संस्कारशास्त्रेऽस्मिन् ॥ ३२॥

PADACHEDA

प्रातिपदिक-अर्थ-युक्तान् धात्वर्थान् उपसृजन्ति ये स्व-अर्थैः । उपसर्गाः हि उपदिष्टाः तस्मात् संस्कार-शास्त्रे अस्मिन् ॥ ३२॥

TRANSLITERATION

prātipadika-artha-yuktān dhātvarthān upasṛjanti ye sva-arthaiḥ . upasargāḥ hi upadiṣṭāḥ tasmāt saṃskāra-śāstre asmin .. 32..

Shloka 35

प्रातिपदिकार्थयोगाद्धातुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च । यस्मान्निपतन्ति पदे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु ॥ ३३॥

PADACHEDA

प्रातिपदिक-अर्थ-योगात् धातु-छन्दः-निरुक्त-युक्त्या च । यस्मात् निपतन्ति पदे तस्मात् प्रोक्ताः निपाताः तु ॥ ३३॥

TRANSLITERATION

prātipadika-artha-yogāt dhātu-chandaḥ-nirukta-yuktyā ca . yasmāt nipatanti pade tasmāt proktāḥ nipātāḥ tu .. 33..

Shloka 36

प्रत्ययविभागजनिताः प्रकर्षसंयोगसत्ववचनैश्च । यस्मात्पूरयतेऽर्थान् प्रत्यय उक्तस्ततस्तस्मात् ॥ ३४॥

PADACHEDA

प्रत्यय-विभाग-जनिताः प्रकर्ष-संयोग-सत्व-वचनैः च । यस्मात् पूरयते अर्थान् प्रत्ययः उक्तः ततस् तस्मात् ॥ ३४॥

TRANSLITERATION

pratyaya-vibhāga-janitāḥ prakarṣa-saṃyoga-satva-vacanaiḥ ca . yasmāt pūrayate arthān pratyayaḥ uktaḥ tatas tasmāt .. 34..

Shloka 37

लोके प्रकृतिप्रत्ययविभागसंयोगसत्ववचनैश्च । तांस्तान् पूरयतेऽर्थांस्तेषु यस्तद्धितस्तस्मात् ॥ ३५॥

PADACHEDA

लोके प्रकृति-प्रत्यय-विभाग-संयोग-सत्त्व-वचनैः च । तान् तान् पूरयते अर्थान् तेषु यः तद्धितः तस्मात् ॥ ३५॥

TRANSLITERATION

loke prakṛti-pratyaya-vibhāga-saṃyoga-sattva-vacanaiḥ ca . tān tān pūrayate arthān teṣu yaḥ taddhitaḥ tasmāt .. 35..

Shloka 38

एकस्य बहूनां वा धातोर्लिङ्गस्य वा पदानां वा । विभजन्त्यर्थं यस्मात् विभक्तयस्तेन ताः प्रोक्ताः ॥ ३६॥

PADACHEDA

एकस्य बहूनाम् वा धातोः लिङ्गस्य वा पदानाम् वा । विभजन्ति अर्थम् यस्मात् विभक्तयः तेन ताः प्रोक्ताः ॥ ३६॥

TRANSLITERATION

ekasya bahūnām vā dhātoḥ liṅgasya vā padānām vā . vibhajanti artham yasmāt vibhaktayaḥ tena tāḥ proktāḥ .. 36..

Shloka 39

विशिष्टास्तु स्वरा यत्र व्यञ्जनं वापि योगतः । सन्धीयते पदे यस्मात्तस्मात् सन्धिः प्रकीर्तितः ॥ ३७॥

PADACHEDA

विशिष्टाः तु स्वराः यत्र व्यञ्जनम् वा अपि योगतः । सन्धीयते पदे यस्मात् तस्मात् सन्धिः प्रकीर्तितः ॥ ३७॥

TRANSLITERATION

viśiṣṭāḥ tu svarāḥ yatra vyañjanam vā api yogataḥ . sandhīyate pade yasmāt tasmāt sandhiḥ prakīrtitaḥ .. 37..

Shloka 40

वर्णपदक्रमसिद्धः पदैकयोगाच्च वर्णयोगाच्च । सन्धीयते च यस्मात्तस्मात् सन्धिः समुद्दिष्टः ॥ ३८॥

PADACHEDA

वर्ण-पद-क्रम-सिद्धः पद-एक-योगात् च वर्ण-योगात् च । सन्धीयते च यस्मात् तस्मात् सन्धिः समुद्दिष्टः ॥ ३८॥

TRANSLITERATION

varṇa-pada-krama-siddhaḥ pada-eka-yogāt ca varṇa-yogāt ca . sandhīyate ca yasmāt tasmāt sandhiḥ samuddiṣṭaḥ .. 38..

Shloka 41

लुप्तविभक्तिर्नाम्नामेकार्थं संहरत्समासोऽपि । तत्पुरुषादिकसंज्ञैर्निर्दिष्टः षड्विधो विप्राः ॥ ३९॥

PADACHEDA

लुप्त-विभक्तिः नाम्नाम् एक-अर्थम् संहरत्-समासः अपि । तत्पुरुष-आदिक-संज्ञैः निर्दिष्टः षड्विधः विप्राः ॥ ३९॥

TRANSLITERATION

lupta-vibhaktiḥ nāmnām eka-artham saṃharat-samāsaḥ api . tatpuruṣa-ādika-saṃjñaiḥ nirdiṣṭaḥ ṣaḍvidhaḥ viprāḥ .. 39..

Shloka 42

एभिः शब्दविधानैर्विस्तारव्यञ्जनार्थसंयुक्तैः । पदबन्धाः कर्तव्या निबद्धबन्धास्तु चूर्णा वा ॥ ४०॥

PADACHEDA

एभिः शब्द-विधानैः विस्तार-व्यञ्जन-अर्थ-संयुक्तैः । पद-बन्धाः कर्तव्याः निबद्ध-बन्धाः तु चूर्णाः वा ॥ ४०॥

TRANSLITERATION

ebhiḥ śabda-vidhānaiḥ vistāra-vyañjana-artha-saṃyuktaiḥ . pada-bandhāḥ kartavyāḥ nibaddha-bandhāḥ tu cūrṇāḥ vā .. 40..

Shloka 43

विभक्त्यन्तं पदं ज्ञेयं निबद्धं चूर्णमेव च । तत्र चूर्णपदस्येह सन्निबोधत लक्षणम् ॥ ४१॥

PADACHEDA

विभक्ति-अन्तम् पदम् ज्ञेयम् निबद्धम् चूर्णम् एव च । तत्र चूर्ण-पदस्य इह सन् निबोधत लक्षणम् ॥ ४१॥

TRANSLITERATION

vibhakti-antam padam jñeyam nibaddham cūrṇam eva ca . tatra cūrṇa-padasya iha san nibodhata lakṣaṇam .. 41..

Shloka 44

अनिबद्धपदं छन्दोविधानानियताक्षरम् । अर्थापेक्ष्यक्षरस्यूतं ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः ॥ ४२॥

PADACHEDA

अ निबद्ध-पदम् छन्दः-विधान-अ नियत-अक्षरम् । अर्थ-अपेक्षि अक्षर-स्यूतम् ज्ञेयम् चूर्णपदम् बुधैः ॥ ४२॥

TRANSLITERATION

a nibaddha-padam chandaḥ-vidhāna-a niyata-akṣaram . artha-apekṣi akṣara-syūtam jñeyam cūrṇapadam budhaiḥ .. 42..

Shloka 45

निबद्धाक्षरसंयुक्तं यतिच्छेदसमन्वितम् । निबद्धं तु पदं ज्ञेयं प्रमाणनियतात्मकम् ॥ ४३॥

PADACHEDA

निबद्ध-अक्षर-संयुक्तम् यति-छेद-समन्वितम् । निबद्धम् तु पदम् ज्ञेयम् प्रमाण-नियत-आत्मकम् ॥ ४३॥

TRANSLITERATION

nibaddha-akṣara-saṃyuktam yati-cheda-samanvitam . nibaddham tu padam jñeyam pramāṇa-niyata-ātmakam .. 43..

Shloka 46

एवं नानार्थसंयुक्तैः पादैर्वर्णविभूषितैः । चतुर्भिस्तु भवेद्युक्तं छन्दो वृत्ताभिधानवत् ॥ ४४॥

PADACHEDA

एवम् नाना अर्थ-संयुक्तैः पादैः वर्ण-विभूषितैः । चतुर्भिः तु भवेत् युक्तम् छन्दः वृत्त-अभिधान-वत् ॥ ४४॥

TRANSLITERATION

evam nānā artha-saṃyuktaiḥ pādaiḥ varṇa-vibhūṣitaiḥ . caturbhiḥ tu bhavet yuktam chandaḥ vṛtta-abhidhāna-vat .. 44..

Shloka 47

षड्विंशतिः स्मृतान्येभिः पादैश्छन्दसि सङ्ख्यया । समञ्चार्धसमञ्चैव तथा विषममेव च ॥ ४५॥

PADACHEDA

षड्विंशतिः स्मृता अन्येभिः पादैः छन्दसि सङ्ख्यया । तथा विषमम् एव च ॥ ४५॥

TRANSLITERATION

ṣaḍviṃśatiḥ smṛtā anyebhiḥ pādaiḥ chandasi saṅkhyayā . tathā viṣamam eva ca .. 45..

Shloka 48

छन्दोयुक्तं समासेन त्रिविधं वृत्तमिष्यते । नानावृत्तिविनिष्पन्ना शब्दस्यैषा तनूस्स्मृता ॥ ४६॥

PADACHEDA

छन्दः-युक्तम् समासेन त्रिविधम् वृत्तम् इष्यते । नाना वृत्ति-विनिष्पन्ना शब्दस्य एषा तनूः स्मृता ॥ ४६॥

TRANSLITERATION

chandaḥ-yuktam samāsena trividham vṛttam iṣyate . nānā vṛtti-viniṣpannā śabdasya eṣā tanūḥ smṛtā .. 46..

Shloka 49

छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न च्छन्दश्शब्दवर्जितम् । तस्मात्तूभ्यसंयोगो नाट्यस्योद्योतकः स्मृतः ॥ ४७॥

PADACHEDA

छन्दः-हीनः न शब्दः अस्ति न छन्दः शब्द-वर्जितम् । तस्मात् तु उभ्य-संयोगः नाट्यस्य उद्योतकः स्मृतः ॥ ४७॥

TRANSLITERATION

chandaḥ-hīnaḥ na śabdaḥ asti na chandaḥ śabda-varjitam . tasmāt tu ubhya-saṃyogaḥ nāṭyasya udyotakaḥ smṛtaḥ .. 47..

Shloka 50

एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं द्व्यक्षरं भवेत् । मध्यं त्र्यक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा ॥ ४८॥

PADACHEDA

एक-अक्षरम् भवेत् उक्तम् अत्युक्तम् द्वि-अक्षरम् भवेत् । मध्यम् त्रि-अक्षरम् इति आहुः प्रतिष्ठा चतुर्-अक्षरा ॥ ४८॥

TRANSLITERATION

eka-akṣaram bhavet uktam atyuktam dvi-akṣaram bhavet . madhyam tri-akṣaram iti āhuḥ pratiṣṭhā catur-akṣarā .. 48..

Shloka 51

सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च गायत्री षड् भवेदिह । सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टाक्षरानुष्टुबुच्यते ॥ ४९॥

PADACHEDA

सु प्रतिष्ठाः भवेत् पञ्च गायत्री षष् भवेत् इह । सप्त-अक्षरा भवेत् उष्णिह् अष्ट-अक्षरा अनुष्टुभ् उच्यते ॥ ४९॥

TRANSLITERATION

su pratiṣṭhāḥ bhavet pañca gāyatrī ṣaṣ bhavet iha . sapta-akṣarā bhavet uṣṇih aṣṭa-akṣarā anuṣṭubh ucyate .. 49..

Shloka 52

नवाक्षरा तु बृहती पङ्क्तिश्चैव दशाक्षरा । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् जगती द्वादशाक्षरा ॥ ५०॥

PADACHEDA

नव-अक्षरा तु बृहती पङ्क्तिः च एव दश-अक्षरा । एकादश-अक्षरा त्रिष्टुभ् जगती द्वादश-अक्षरा ॥ ५०॥

TRANSLITERATION

nava-akṣarā tu bṛhatī paṅktiḥ ca eva daśa-akṣarā . ekādaśa-akṣarā triṣṭubh jagatī dvādaśa-akṣarā .. 50..

Shloka 53

त्रयोदशाऽतिजगती शक्वरी तु चतुर्दशा । अतिशक्वरी पञ्चदशा षोडशाष्टिः प्रकीर्तिता ॥ ५१॥

PADACHEDA

त्रयोदशा अतिजगती शक्वरी तु चतुर्दशा । अतिशक्वरी पञ्चदशा षोडश-अष्टिः प्रकीर्तिता ॥ ५१॥

TRANSLITERATION

trayodaśā atijagatī śakvarī tu caturdaśā . atiśakvarī pañcadaśā ṣoḍaśa-aṣṭiḥ prakīrtitā .. 51..

Shloka 54

अत्यष्टिः स्यात्सप्तदशा धृतिरष्टादशाक्षरा । एकोनविंशतिर्धृतिः कृतिर्विंशतिरेव च ॥ ५२॥

PADACHEDA

अत्यष्टिः स्यात् सप्तदशा धृतिः अष्टादश-अक्षरा । एकोनविंशतिः धृतिः कृतिः विंशतिः एव च ॥ ५२॥

TRANSLITERATION

atyaṣṭiḥ syāt saptadaśā dhṛtiḥ aṣṭādaśa-akṣarā . ekonaviṃśatiḥ dhṛtiḥ kṛtiḥ viṃśatiḥ eva ca .. 52..

Shloka 55

प्रकृतिश्चैकविंशत्या द्वाविंशत्याकृतिस्तथा । विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा चतुर्विंशा च सङ्कृतिः ॥ ५३॥

PADACHEDA

प्रकृतिः च एकविंशत्या द्वाविंशति-आकृतिः तथा । विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा चतुर्विंशा च सङ्कृतिः ॥ ५३॥

TRANSLITERATION

prakṛtiḥ ca ekaviṃśatyā dvāviṃśati-ākṛtiḥ tathā . vikṛtiḥ syāt trayoviṃśā caturviṃśā ca saṅkṛtiḥ .. 53..

Shloka 56

पञ्चविंशत्यतिकृतिः षड्विंशत्युत्कृतिर्भवेत् । अतोऽधिकाक्षरं छन्दो मालावृत्तं तदिष्यते ॥ ५४॥

PADACHEDA

पञ्चविंशति-अतिकृतिः षड्विंशति-उत्कृतिः भवेत् । अतस् अधिक-अक्षरम् छन्दः मालावृत्तम् तत् इष्यते ॥ ५४॥

TRANSLITERATION

pañcaviṃśati-atikṛtiḥ ṣaḍviṃśati-utkṛtiḥ bhavet . atas adhika-akṣaram chandaḥ mālāvṛttam tat iṣyate .. 54..

Shloka 57

छन्दसां तु तथा ह्येते भेदाः प्रस्तारयोगतः । असङ्ख्येयप्रमाणानि वृत्तान्याहुरतो बुधाः ॥ ५५॥

PADACHEDA

छन्दसाम् तु तथा हि एते भेदाः प्रस्तार-योगतः । असङ्ख्येय-प्रमाणानि वृत्तानि आहुः अतस् बुधाः ॥ ५५॥

TRANSLITERATION

chandasām tu tathā hi ete bhedāḥ prastāra-yogataḥ . asaṅkhyeya-pramāṇāni vṛttāni āhuḥ atas budhāḥ .. 55..

Shloka 58

गायत्रीप्रभृतित्त्वेषां प्रमाणं संविधीयते । प्रयोगजानि सर्वाणि प्रायशो न भवन्ति हि ॥ ५६॥

PADACHEDA

गायत्री-प्रभृति तु एषाम् प्रमाणम् संविधीयते । प्रयोग-जानि सर्वाणि प्रायशस् न भवन्ति हि ॥ ५६॥

TRANSLITERATION

gāyatrī-prabhṛti tu eṣām pramāṇam saṃvidhīyate . prayoga-jāni sarvāṇi prāyaśas na bhavanti hi .. 56..

Shloka 59

वृत्तानि च चतुष्षष्टिर्गायत्र्यां कीर्तितानि तु । शतं विंशतिरष्टौ च वृत्तान्युष्णिह्यथोच्यते ॥ ५७॥

PADACHEDA

वृत्तानि च चतुष्षष्टिः गायत्र्याम् कीर्तितानि तु । शतम् विंशतिः अष्टौ च वृत्तानि उष्णिही अथ उच्यते ॥ ५७॥

TRANSLITERATION

vṛttāni ca catuṣṣaṣṭiḥ gāyatryām kīrtitāni tu . śatam viṃśatiḥ aṣṭau ca vṛttāni uṣṇihī atha ucyate .. 57..

Shloka 60

षट्पञ्चाशच्छते द्वे च वृत्तानामप्यनुष्टुभि । शतानि पञ्च वृतानां बृहत्यां द्वादशैव च ॥ ५८॥

PADACHEDA

षट्पञ्चाशत्-शते द्वे च वृत्तानाम् अपि अनुष्टुभि । शतानि पञ्च वृतानाम् बृहत्याम् द्वादश एव च ॥ ५८॥

TRANSLITERATION

ṣaṭpañcāśat-śate dve ca vṛttānām api anuṣṭubhi . śatāni pañca vṛtānām bṛhatyām dvādaśa eva ca .. 58..

Shloka 61

पङ्क्त्यां सहस्रं वृत्तानां चतुर्विंशतिरेव च । त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च चत्वारिंशत्तथाष्ट च ॥ ५९॥

PADACHEDA

पङ्क्त्याम् सहस्रम् वृत्तानाम् चतुर्विंशतिः एव च । त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च चत्वारिंशत् तथा अष्ट च ॥ ५९॥

TRANSLITERATION

paṅktyām sahasram vṛttānām caturviṃśatiḥ eva ca . traiṣṭubhe dve sahasre ca catvāriṃśat tathā aṣṭa ca .. 59..

Shloka 62

सहस्राण्यपि चत्वारि नवतिश्च षडुत्तरा । जगत्यां समवर्णानां वृत्तानामिह सर्वशः ॥ ६०॥

PADACHEDA

सहस्राणि अपि चत्वारि नवतिः च षड् उत्तरा । जगत्याम् सम-वर्णानाम् वृत्तानाम् इह सर्वशस् ॥ ६०॥

TRANSLITERATION

sahasrāṇi api catvāri navatiḥ ca ṣaḍ uttarā . jagatyām sama-varṇānām vṛttānām iha sarvaśas .. 60..

Shloka 63

अष्टौ सहस्राणि शतं द्व्यधिका नवतिः पुनः । जगत्यामतिपूर्वायां वृत्तानां परिमाणतः ॥ ६१॥

PADACHEDA

अष्टौ सहस्राणि शतम् द्वि-अधिका नवतिः पुनर् । जगत्याम् अतिपूर्वायाम् वृत्तानाम् परिमाणतः ॥ ६१॥

TRANSLITERATION

aṣṭau sahasrāṇi śatam dvi-adhikā navatiḥ punar . jagatyām atipūrvāyām vṛttānām parimāṇataḥ .. 61..

Shloka 64

शतानि त्रीण्यशीतिश्च सहस्राण्यपि षोडश । वृत्तानि चैव चत्वारि शक्वर्याः परिसङ्ख्यया ॥ ६२॥

PADACHEDA

शतानि त्रीणि अशीतिः च सहस्राणि अपि षोडश । वृत्तानि च एव चत्वारि शक्वर्याः परिसङ्ख्यया ॥ ६२॥

TRANSLITERATION

śatāni trīṇi aśītiḥ ca sahasrāṇi api ṣoḍaśa . vṛttāni ca eva catvāri śakvaryāḥ parisaṅkhyayā .. 62..

Shloka 65

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि सप्त चैव शतानि च । अष्टौ षष्टिश्च वृत्तानि ह्याश्रयन्त्यतिशक्वरीम् ॥ ६३॥

PADACHEDA

द्वात्रिंशत् च सहस्राणि सप्त च एव शतानि च । अष्टौ षष्टिः च वृत्तानि हि आश्रयन्ति अतिशक्वरीम् ॥ ६३॥

TRANSLITERATION

dvātriṃśat ca sahasrāṇi sapta ca eva śatāni ca . aṣṭau ṣaṣṭiḥ ca vṛttāni hi āśrayanti atiśakvarīm .. 63..

Shloka 66

पञ्चषष्टिसहस्राणि सहस्रार्धञ्च सङ्ख्यया । षट्त्रिंशच्चैव वृत्तानि ह्यष्ट्यां निगदितानि च ॥ ६४॥

PADACHEDA

पञ्च-षष्टि-सहस्राणि सहस्र-अर्धन् च सङ्ख्यया । षट्त्रिंशत् च एव वृत्तानि हि अष्ट्याम् निगदितानि च ॥ ६४॥

TRANSLITERATION

pañca-ṣaṣṭi-sahasrāṇi sahasra-ardhan ca saṅkhyayā . ṣaṭtriṃśat ca eva vṛttāni hi aṣṭyām nigaditāni ca .. 64..

Shloka 67

एकत्रिंशत्सहस्राणि वृत्तानाञ्च द्विसप्ततिः । तथा शतसहस्रञ्च छन्दांस्यत्यष्टिसंज्ञिते ॥ ६५॥

PADACHEDA

एकत्रिंशत्-सहस्राणि वृत्तानाम् च द्विसप्ततिः । तथा शत-सहस्रन् च छन्दांसि अत्यष्टि-संज्ञिते ॥ ६५॥

TRANSLITERATION

ekatriṃśat-sahasrāṇi vṛttānām ca dvisaptatiḥ . tathā śata-sahasran ca chandāṃsi atyaṣṭi-saṃjñite .. 65..

Shloka 68

धृत्यामपि हि पिण्डेन वृत्तान्याकल्पितानि तु । तज्ज्ञैः शतसहस्रे द्वे शतमेकं तथैव च ॥ ६६॥

PADACHEDA

धृत्याम् अपि हि पिण्डेन वृत्तानि आकल्पितानि तु । तद्-ज्ञैः शत-सहस्रे द्वे शतम् एकम् तथा एव च ॥ ६६॥

TRANSLITERATION

dhṛtyām api hi piṇḍena vṛttāni ākalpitāni tu . tad-jñaiḥ śata-sahasre dve śatam ekam tathā eva ca .. 66..

Shloka 69

द्विषष्टिश्च सहस्राणि चत्वारिंशच्च योगतः । चत्वारि चैव वृत्तानि समसङ्ख्याश्रयाणि तु ॥ ६७॥

PADACHEDA

द्विषष्टिः च सहस्राणि चत्वारिंशत् च योगतः । चत्वारि च एव वृत्तानि सम-सङ्ख्या-आश्रयाणि तु ॥ ६७॥

TRANSLITERATION

dviṣaṣṭiḥ ca sahasrāṇi catvāriṃśat ca yogataḥ . catvāri ca eva vṛttāni sama-saṅkhyā-āśrayāṇi tu .. 67..

Shloka 70

अतिधृत्यां सहस्राणि चतुर्विंशतिरेव च । तथा शतसहस्राणि पञ्च वृत्तशतद्वयम् ॥ ६८॥

PADACHEDA

अतिधृत्याम् सहस्राणि चतुर्विंशतिः एव च । तथा शत-सहस्राणि पञ्च वृत्त-शत-द्वयम् ॥ ६८॥

TRANSLITERATION

atidhṛtyām sahasrāṇi caturviṃśatiḥ eva ca . tathā śata-sahasrāṇi pañca vṛtta-śata-dvayam .. 68..

Shloka 71

अष्टाशीतिश्च वृत्तानि वृत्तज्ञैः कथितानि च । कृतौ शतसहस्राणि दश प्रोक्तानि सङ्ख्यया ॥ ६९॥

PADACHEDA

अष्टाशीतिः च वृत्तानि वृत्त-ज्ञैः कथितानि च । कृतौ शत-सहस्राणि दश प्रोक्तानि सङ्ख्यया ॥ ६९॥

TRANSLITERATION

aṣṭāśītiḥ ca vṛttāni vṛtta-jñaiḥ kathitāni ca . kṛtau śata-sahasrāṇi daśa proktāni saṅkhyayā .. 69..

Shloka 72

चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ सहस्राणि शतानि च । पञ्चषट्सप्ततिश्चैव वृत्तानां परिमाणतः ॥ ७०॥

PADACHEDA

चत्वारिंशत् तथा च अष्टौ सहस्राणि शतानि च । पञ्च-षट्सप्ततिः च एव वृत्तानाम् परिमाणतः ॥ ७०॥

TRANSLITERATION

catvāriṃśat tathā ca aṣṭau sahasrāṇi śatāni ca . pañca-ṣaṭsaptatiḥ ca eva vṛttānām parimāṇataḥ .. 70..

Shloka 73

तथा शतसहस्राणां प्रकृतौ विंशतिर्भवेत् । सप्त वै गदितास्त्वत्र नवतिश्चैव सङ्ख्यया ॥ ७१॥

PADACHEDA

तथा शत-सहस्राणाम् प्रकृतौ विंशतिः भवेत् । सप्त वै गदिताः तु अत्र नवतिः च एव सङ्ख्यया ॥ ७१॥

TRANSLITERATION

tathā śata-sahasrāṇām prakṛtau viṃśatiḥ bhavet . sapta vai gaditāḥ tu atra navatiḥ ca eva saṅkhyayā .. 71..

Shloka 74

सहस्राणि शतं चैकं द्विपञ्चाशत्तथैव च । वृत्तानि परिमाणेन वृत्तज्ञैर्गदितानि तु ॥ ७२॥

PADACHEDA

सहस्राणि शतम् च एकम् द्विपञ्चाशत् तथा एव च । वृत्तानि परिमाणेन वृत्त-ज्ञैः गदितानि तु ॥ ७२॥

TRANSLITERATION

sahasrāṇi śatam ca ekam dvipañcāśat tathā eva ca . vṛttāni parimāṇena vṛtta-jñaiḥ gaditāni tu .. 72..

Shloka 75

चत्वारिंशत्तथैकञ्च लक्षाणामथ सङ्ख्यया । तथा चेह सहस्राणि नवतिश्चतुरुत्तरा ॥ ७३॥

PADACHEDA

चत्वारिंशत् तथा एकम् च लक्षाणाम् अथ सङ्ख्यया । तथा च इह सहस्राणि नवतिः चतुर्-उत्तरा ॥ ७३॥

TRANSLITERATION

catvāriṃśat tathā ekam ca lakṣāṇām atha saṅkhyayā . tathā ca iha sahasrāṇi navatiḥ catur-uttarā .. 73..

Shloka 76

शतत्रयं समाख्यातं ह्याकृत्यां चतुरुत्तरम् । ज्ञेया शतसहस्राणामशीतिस्त्र्यधिका बुधैः ॥ ७४॥

PADACHEDA

शत-त्रयम् समाख्यातम् हि आकृत्याम् चतुर्-उत्तरम् । ज्ञेया शत-सहस्राणाम् अशीतिः त्रि-अधिका बुधैः ॥ ७४॥

TRANSLITERATION

śata-trayam samākhyātam hi ākṛtyām catur-uttaram . jñeyā śata-sahasrāṇām aśītiḥ tri-adhikā budhaiḥ .. 74..

Shloka 77

अष्टाशीति सहस्राणि वृत्तानां षट् शतानि च । अष्टौ चैव तु वृत्तानि विकृत्यां गदितानि तु ॥ ७५॥

PADACHEDA

अष्टाशीति सहस्राणि वृत्तानाम् षड् शतानि च । अष्टौ च एव तु वृत्तानि विकृत्याम् गदितानि तु ॥ ७५॥

TRANSLITERATION

aṣṭāśīti sahasrāṇi vṛttānām ṣaḍ śatāni ca . aṣṭau ca eva tu vṛttāni vikṛtyām gaditāni tu .. 75..

Shloka 78

तथा शतसहस्राणि सप्तषष्टिश्च सप्ततिः । सप्त चैव सहस्राणि षोडशे द्वे शते तथा ॥ ७६॥

PADACHEDA

तथा शत-सहस्राणि सप्तषष्टिः च सप्ततिः । सप्त च एव सहस्राणि षोडशे द्वे शते तथा ॥ ७६॥

TRANSLITERATION

tathā śata-sahasrāṇi saptaṣaṣṭiḥ ca saptatiḥ . sapta ca eva sahasrāṇi ṣoḍaśe dve śate tathā .. 76..

Shloka 79

कोटिश्चैवेह वृत्तानि सङ्कृतौ कथितानि वै । कोटित्रयञ्चाभिकृत्यां पञ्चत्रिंशद्भिरन्वितम् ॥ ७७॥

PADACHEDA

कोटिः च एवा इह वृत्तानि सङ्कृतौ कथितानि वै । कोटि-त्रयम् च अभिकृत्याम् पञ्चत्रिंशद्भिः अन्वितम् ॥ ७७॥

TRANSLITERATION

koṭiḥ ca evā iha vṛttāni saṅkṛtau kathitāni vai . koṭi-trayam ca abhikṛtyām pañcatriṃśadbhiḥ anvitam .. 77..

Shloka 80

पञ्चाशद्भिः सहस्रैश्च चतुर्भिरधिकैस्तथा । चतुष्टयं शतानाम् च द्वात्रिंशद्भिः समन्वितम् ॥ ७८॥

PADACHEDA

पञ्चाशद्भिः सहस्रैः च चतुर्भिः अधिकैः तथा । चतुष्टयम् शतानाम् च द्वात्रिंशद्भिः समन्वितम् ॥ ७८॥

TRANSLITERATION

pañcāśadbhiḥ sahasraiḥ ca caturbhiḥ adhikaiḥ tathā . catuṣṭayam śatānām ca dvātriṃśadbhiḥ samanvitam .. 78..

Shloka 81

षट् कोटयस्तथोत्कृत्यां लक्षाणामेकसप्ततिः । चतुष्षष्टिशतान्यष्टौ सहस्राण्यष्ट चैव हि ॥ ७९॥

PADACHEDA

षट् कोटयः तथा उत्कृत्याम् लक्षाणाम् एकसप्ततिः । चतुष्षष्टि-शतानि अष्टौ सहस्राणि अष्ट च एव हि ॥ ७९॥

TRANSLITERATION

ṣaṭ koṭayaḥ tathā utkṛtyām lakṣāṇām ekasaptatiḥ . catuṣṣaṣṭi-śatāni aṣṭau sahasrāṇi aṣṭa ca eva hi .. 79..

Shloka 82

उक्तादुत्कृतिपर्यन्तवृत्तसङ्ख्यां विचक्षणः । एतेन च विकल्पेन वृत्तेष्वेतेषु निर्दिशेत् ॥ ८०॥

PADACHEDA

उक्तात् उत्कृति-पर्यन्त-वृत्त-सङ्ख्याम् विचक्षणः । एतेन च विकल्पेन वृत्तेषु एतेषु निर्दिशेत् ॥ ८०॥

TRANSLITERATION

uktāt utkṛti-paryanta-vṛtta-saṅkhyām vicakṣaṇaḥ . etena ca vikalpena vṛtteṣu eteṣu nirdiśet .. 80..

Shloka 83

सर्वेषां छन्दसामेवं वृत्तानि कथितानि वै । तिस्रः कोटयो दश तथा सहस्राणां शतानि तु ॥ ८१॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् छन्दसाम् एवम् वृत्तानि कथितानि वै । तिस्रः कोटयः दश तथा सहस्राणाम् शतानि तु ॥ ८१॥

TRANSLITERATION

sarveṣām chandasām evam vṛttāni kathitāni vai . tisraḥ koṭayaḥ daśa tathā sahasrāṇām śatāni tu .. 81..

Shloka 84

चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु । सप्तभिः सहितान्येव सप्त चैव शतानि च ॥ ८२॥

PADACHEDA

चत्वारिंशत् तथा द्वे च सहस्राणि दश एव तु । सप्तभिः सहितानि एव सप्त च एव शतानि च ॥ ८२॥

TRANSLITERATION

catvāriṃśat tathā dve ca sahasrāṇi daśa eva tu . saptabhiḥ sahitāni eva sapta ca eva śatāni ca .. 82..

Shloka 85

षड्विंशतिरिहान्यानि व्याख्यातानि समासतः । समानि गणनायुक्तिमाश्रित्य कथितानि वै ॥ ८३॥

PADACHEDA

षड्विंशतिः इह अन्यानि व्याख्यातानि समासतस् । समानि गणना-युक्तिम् आश्रित्य कथितानि वै ॥ ८३॥

TRANSLITERATION

ṣaḍviṃśatiḥ iha anyāni vyākhyātāni samāsatas . samāni gaṇanā-yuktim āśritya kathitāni vai .. 83..

Shloka 86

सर्वेषां छन्दसामेवं त्रिकैर्वृत्तं प्रयोजयेत् । ज्ञेयाश्चाष्टौ त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमच्छरम् ॥ ८४॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् छन्दसाम् एवम् त्रिकैः वृत्तम् प्रयोजयेत् । ज्ञेयाः च अष्टौ त्रिकाः तत्र संज्ञाभिः स्थानम् अच्शरम् ॥ ८४॥

TRANSLITERATION

sarveṣām chandasām evam trikaiḥ vṛttam prayojayet . jñeyāḥ ca aṣṭau trikāḥ tatra saṃjñābhiḥ sthānam acśaram .. 84..

Shloka 87

त्रीण्यक्षराणि विज्ञेयस्त्रिकोऽंशः परिकल्पितः । गुरुलघ्वक्षरकृतः सर्ववृत्तेषु नित्यशः ॥ ८५॥

PADACHEDA

त्रीणि अक्षराणि विज्ञेयः त्रिकः अंशः परिकल्पितः । गुरु-लघु-अक्षर-कृतः सर्व-वृत्तेषु नित्यशस् ॥ ८५॥

TRANSLITERATION

trīṇi akṣarāṇi vijñeyaḥ trikaḥ aṃśaḥ parikalpitaḥ . guru-laghu-akṣara-kṛtaḥ sarva-vṛtteṣu nityaśas .. 85..

Shloka 88

गुरुपूर्वो भकारः स्यान्मकारे तु गुरुत्रयम् । जकारो गुरुमध्यस्थः सकारोऽन्त्यगुरुस्तथा ॥ ८६॥

PADACHEDA

गुरु-पूर्वः भकारः स्यात् मकारे तु गुरु-त्रयम् । जकारः गुरु-मध्य-स्थः सकारः अन्त्य-गुरुः तथा ॥ ८६॥

TRANSLITERATION

guru-pūrvaḥ bhakāraḥ syāt makāre tu guru-trayam . jakāraḥ guru-madhya-sthaḥ sakāraḥ antya-guruḥ tathā .. 86..

Shloka 89

लघुमध्यस्थितो रेफस्तकारोऽन्त्यलघुः परः । लघुपूर्वो यकारस्तु नकारे तु लघुत्रयम् ॥ ८७॥

PADACHEDA

लघु-मध्य-स्थितः रेफः तकारः अन्त्य-लघुः परः । लघु-पूर्वः यकारः तु नकारे तु लघु-त्रयम् ॥ ८७॥

TRANSLITERATION

laghu-madhya-sthitaḥ rephaḥ takāraḥ antya-laghuḥ paraḥ . laghu-pūrvaḥ yakāraḥ tu nakāre tu laghu-trayam .. 87..

Shloka 90

एते ह्यष्टौ त्रिकाः प्राज्ञैर्विज्ञेया ब्रह्मसम्भवाः । लाघवार्थं पुनरमी छन्दोज्ञानमवेक्ष्य च ॥ ८८॥

PADACHEDA

एते हि अष्टौ त्रिकाः प्राज्ञैः विज्ञेयाः ब्रह्म-सम्भवाः । लाघव-अर्थम् पुनर् अमी छन्दः-ज्ञानम् अवेक्ष्य च ॥ ८८॥

TRANSLITERATION

ete hi aṣṭau trikāḥ prājñaiḥ vijñeyāḥ brahma-sambhavāḥ . lāghava-artham punar amī chandaḥ-jñānam avekṣya ca .. 88..

Shloka 91

एभिर्विनिर्गताश्चान्या जातयोऽथ समादयः । अस्वराः सस्वराश्चैव प्रोच्यन्ते वृत्तलक्षणैः ॥ ८९॥

PADACHEDA

एभिः विनिर्गताः च अन्याः जातयः अथ सम-आदयः । अस्वराः स स्वराः च एव प्रोच्यन्ते वृत्त-लक्षणैः ॥ ८९॥

TRANSLITERATION

ebhiḥ vinirgatāḥ ca anyāḥ jātayaḥ atha sama-ādayaḥ . asvarāḥ sa svarāḥ ca eva procyante vṛtta-lakṣaṇaiḥ .. 89..

Shloka 92

गुर्वेकं गिति विज्ञेयं तथा लघु लिति स्मृतम् । नियतः पदविच्छेदो यतिरित्यभिधीयते ॥ ९०॥

PADACHEDA

गुरु एकम् गिति विज्ञेयम् तथा लघु लिति स्मृतम् । नियतः पद-विच्छेदः यतिः इति अभिधीयते ॥ ९०॥

TRANSLITERATION

guru ekam giti vijñeyam tathā laghu liti smṛtam . niyataḥ pada-vicchedaḥ yatiḥ iti abhidhīyate .. 90..

Shloka 93

गुरु दीर्घं प्लुतञ्चैव संयोगपरमेव च । सानुस्वारविसर्गं च तथान्त्यञ्च लघु क्वचित् ॥ ९१॥

PADACHEDA

गुरु दीर्घम् प्लुतम् च एव संयोग-परम् एव च । स अनुस्वार-विसर्गम् च तथा अन्त्यम् च लघु क्वचिद् ॥ ९१॥

TRANSLITERATION

guru dīrgham plutam ca eva saṃyoga-param eva ca . sa anusvāra-visargam ca tathā antyam ca laghu kvacid .. 91..

Shloka 94

गायत्र्यां द्वौ त्रिकौ ज्ञेयौ उष्णिक् चैकाधिकाक्षरा । अनुष्टुप् द्व्यधिका चैव बृहत्यां च त्रिकास्त्रयः ॥ ९२॥

PADACHEDA

गायत्र्याम् द्वौ त्रिकौ ज्ञेयौ उष्णिह् च एक-अधिक-अक्षरा । अनुष्टुभ् द्वि-अधिका च एव बृहत्याम् च त्रिकाः त्रयः ॥ ९२॥

TRANSLITERATION

gāyatryām dvau trikau jñeyau uṣṇih ca eka-adhika-akṣarā . anuṣṭubh dvi-adhikā ca eva bṛhatyām ca trikāḥ trayaḥ .. 92..

Shloka 95

एकाक्षराधिका पङ्क्तिस्त्रिष्टुप् च द्व्यधिकाक्षरा । चतुस्त्रिका तु जगती सैकातिजगती पुनः ॥ ९३॥

PADACHEDA

एक-अक्षर-अधिका पङ्क्तिः त्रिष्टुभ् च द्वि-अधिक-अक्षरा । चतुर्-त्रिका तु जगती सा एका अतिजगती पुनर् ॥ ९३॥

TRANSLITERATION

eka-akṣara-adhikā paṅktiḥ triṣṭubh ca dvi-adhika-akṣarā . catur-trikā tu jagatī sā ekā atijagatī punar .. 93..

Shloka 96

शक्वरी द्व्यधिका पञ्चत्रिका ज्ञेयातिशक्वरी । एकाधिकाक्षराष्टिश्च द्व्यधिकात्यष्टिरुच्यते ॥ ९४॥

PADACHEDA

। एक-अधिक-अक्षर-अष्टिः च द्वि-अधिका अत्यष्टिः उच्यते ॥ ९४॥

TRANSLITERATION

. eka-adhika-akṣara-aṣṭiḥ ca dvi-adhikā atyaṣṭiḥ ucyate .. 94..

Shloka 97

षट्त्रिकास्तु धृतिः प्रोक्ता सैका चातिधृतिस्तथा । कृतिश्च द्व्यधिका प्रोक्ता प्रकृत्यां सप्त वै त्रिकाः ॥ ९५॥

PADACHEDA

षष्-त्रिकाः तु धृतिः प्रोक्ता सा एका च अतिधृतिः तथा । कृतिः च द्वि-अधिका प्रोक्ता प्रकृत्याम् सप्त वै त्रिकाः ॥ ९५॥

TRANSLITERATION

ṣaṣ-trikāḥ tu dhṛtiḥ proktā sā ekā ca atidhṛtiḥ tathā . kṛtiḥ ca dvi-adhikā proktā prakṛtyām sapta vai trikāḥ .. 95..

Shloka 98

आकृतिस्त्वधिकैकेन द्व्यधिका विकृतिस्तथा । अष्टत्रिकाः सङ्कृतौ स्यात् सैका चाभिकृतिः पुनः ॥ ९६॥

PADACHEDA

आकृतिः तु अधिका एकेन द्वि-अधिका विकृतिः तथा । अष्टत्रिकाः सङ्कृतौ स्यात् सा एका च अभिकृतिः पुनर् ॥ ९६॥

TRANSLITERATION

ākṛtiḥ tu adhikā ekena dvi-adhikā vikṛtiḥ tathā . aṣṭatrikāḥ saṅkṛtau syāt sā ekā ca abhikṛtiḥ punar .. 96..

Shloka 99

उत्कृतिर्द्व्यधिका चैव विज्ञेया गणमानतः । गुर्वेकं ग इति प्रोक्तं गुरुणी गाविति स्मृतौ । लघ्वेकं ल इति ज्ञेयं लघुनी लाविति स्मृतौ ॥ ९७॥

PADACHEDA

उत्कृतिः द्वि-अधिका च एव विज्ञेया गण-मानतः । गुरु एकम् गः इति प्रोक्तम् गुरुणी गौ इति स्मृतौ । लघु एकम् लः इति ज्ञेयम् लघुनी लौ इति स्मृतौ ॥ ९७॥

TRANSLITERATION

utkṛtiḥ dvi-adhikā ca eva vijñeyā gaṇa-mānataḥ . guru ekam gaḥ iti proktam guruṇī gau iti smṛtau . laghu ekam laḥ iti jñeyam laghunī lau iti smṛtau .. 97..

Shloka 100

सम्पद्विरामपादाश्च दैवतस्थानमक्षरम् । वर्णः स्वरो विधिर्वृत्तमिति छन्दोगतो विधिः ॥ ९८॥

PADACHEDA

सम्पद्-विराम-पादाः च दैवत-स्थानम् अक्षरम् । वर्णः स्वरः विधिः वृत्तम् इति छन्दोगतः विधिः ॥ ९८॥

TRANSLITERATION

sampad-virāma-pādāḥ ca daivata-sthānam akṣaram . varṇaḥ svaraḥ vidhiḥ vṛttam iti chandogataḥ vidhiḥ .. 98..

Shloka 101

नैवातिरिक्तं हीनं वा यत्र सम्पद्यते क्रमः । विधाने च्छन्दसामेष सम्पदित्यभिसंज्ञितः ॥ ९९॥

PADACHEDA

न एव अतिरिक्तम् हीनम् वा यत्र सम्पद्यते क्रमः । विधाने छन्दसाम् एष सम्पद् इति अभिसंज्ञितः ॥ ९९॥

TRANSLITERATION

na eva atiriktam hīnam vā yatra sampadyate kramaḥ . vidhāne chandasām eṣa sampad iti abhisaṃjñitaḥ .. 99..

Shloka 102

यत्रार्थस्य समाप्तिः स्यात् स विराम इति स्मृतः । पादश्च पद्यतेर्धातोश्चतुर्भाग इति स्मृतः ॥ १००॥

PADACHEDA

यत्र अर्थस्य समाप्तिः स्यात् स विरामः इति स्मृतः । पादः च पद्यतेः धातोः चतुर्भागः इति स्मृतः ॥ १००॥

TRANSLITERATION

yatra arthasya samāptiḥ syāt sa virāmaḥ iti smṛtaḥ . pādaḥ ca padyateḥ dhātoḥ caturbhāgaḥ iti smṛtaḥ .. 100..

Shloka 103

अग्न्यादिदैवतं प्रोक्तं स्थानं द्विविधमुच्यते । शरीराश्रयसम्भूतं दिगाश्रयमथापि च ॥ १०१॥

PADACHEDA

अग्नि-आदि-दैवतम् प्रोक्तम् स्थानम् द्विविधम् उच्यते । शरीर-आश्रय-सम्भूतम् दिश्-आश्रयम् अथ अपि च ॥ १०१॥

TRANSLITERATION

agni-ādi-daivatam proktam sthānam dvividham ucyate . śarīra-āśraya-sambhūtam diś-āśrayam atha api ca .. 101..

Shloka 104

शारीरं मन्त्रसम्भूतं छन्दो गायत्रसंज्ञितम् । क्रुष्टे मध्यं दिनं प्रोक्तं त्रैष्टुभं परिकीर्त्यते ॥ १०२॥

PADACHEDA

शारीरम् मन्त्र-सम्भूतम् छन्दः गायत्र-संज्ञितम् । क्रुष्टे मध्यम् दिनम् प्रोक्तम् त्रैष्टुभम् परिकीर्त्यते ॥ १०२॥

TRANSLITERATION

śārīram mantra-sambhūtam chandaḥ gāyatra-saṃjñitam . kruṣṭe madhyam dinam proktam traiṣṭubham parikīrtyate .. 102..

Shloka 105

तृतीयसवनञ्चापि शीर्षण्यं जागतं हि यत् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव त्रिविधञ्चाक्षरं स्मृतम् ॥ १०३॥

PADACHEDA

तृतीयसवनम् च अपि शीर्षण्यम् जागतम् हि यत् । ह्रस्वम् दीर्घम् प्लुतम् च एव त्रिविधम् च अक्षरम् स्मृतम् ॥ १०३॥

TRANSLITERATION

tṛtīyasavanam ca api śīrṣaṇyam jāgatam hi yat . hrasvam dīrgham plutam ca eva trividham ca akṣaram smṛtam .. 103..

Shloka 106

श्वेतादयस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह । तारश्चैव हि मन्द्रश्च मध्यमस्त्रिविधः स्वरः ॥ १०४॥

PADACHEDA

श्वेत-आदयः तथा वर्णाः विज्ञेयाः छन्दसाम् इह । तारः च एव हि मन्द्रः च मध्यमः त्रिविधः स्वरः ॥ १०४॥

TRANSLITERATION

śveta-ādayaḥ tathā varṇāḥ vijñeyāḥ chandasām iha . tāraḥ ca eva hi mandraḥ ca madhyamaḥ trividhaḥ svaraḥ .. 104..

Shloka 107

ध्रुवाविधाने चैवास्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । विधिर्गणकृतश्चैव तथैवार्थकृतो भवेत् ॥ १०५॥

PADACHEDA

ध्रुवा-विधाने च एव अस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । विधिः गण-कृतः च एव तथा एव अर्थ-कृतः भवेत् ॥ १०५॥

TRANSLITERATION

dhruvā-vidhāne ca eva asya sampravakṣyāmi lakṣaṇam . vidhiḥ gaṇa-kṛtaḥ ca eva tathā eva artha-kṛtaḥ bhavet .. 105..

Shloka 108

छन्दतो यस्य पादे स्याद्धीनं वाऽधिकमेव वा । अक्षरं निचृदिति प्रोक्तं भूरिक् चेति द्विजोत्तमाः ॥ १०६॥

PADACHEDA

छन्दतः यस्य पादे स्यात् हीनम् वा अधिकम् एव वा । अक्षरम् निचृत् इति प्रोक्तम् च इति द्विजोत्तमाः ॥ १०६॥

TRANSLITERATION

chandataḥ yasya pāde syāt hīnam vā adhikam eva vā . akṣaram nicṛt iti proktam ca iti dvijottamāḥ .. 106..

Shloka 109

अक्षराभ्यां सदा द्वाभ्यामधिकं हीनमेव वा । तच्छन्दो नामतो ज्ञेयं स्वराडिति विराडपि ॥ १०७॥

PADACHEDA

अक्षराभ्याम् सदा द्वाभ्याम् अधिकम् हीनम् एव वा । तत् छन्दः नामतः ज्ञेयम् स्वराज् इति विराज् अपि ॥ १०७॥

TRANSLITERATION

akṣarābhyām sadā dvābhyām adhikam hīnam eva vā . tat chandaḥ nāmataḥ jñeyam svarāj iti virāj api .. 107..

Shloka 110

सर्वेषामेव वृत्तानां तज्ज्ञैर्ज्ञेया गणास्त्रयः । दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च ॥ १०८॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् एव वृत्तानाम् तद्-ज्ञैः ज्ञेयाः गणाः त्रयः । दिव्यः दिव्येतरः च एव दिव्य-मानुषः एव च ॥ १०८॥

TRANSLITERATION

sarveṣām eva vṛttānām tad-jñaiḥ jñeyāḥ gaṇāḥ trayaḥ . divyaḥ divyetaraḥ ca eva divya-mānuṣaḥ eva ca .. 108..

Shloka 111

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुप् च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः ॥ १०९॥

PADACHEDA

गायत्री उष्णिह् अनुष्टुभ् च बृहती पङ्क्तिः एव च । त्रिष्टुभ् च जगती च एव दिव्यः अयम् प्रथमः गणः ॥ १०९॥

TRANSLITERATION

gāyatrī uṣṇih anuṣṭubh ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca . triṣṭubh ca jagatī ca eva divyaḥ ayam prathamaḥ gaṇaḥ .. 109..

Shloka 112

तथातिजगती चैव शक्वरी चातिशक्वरी । अष्टिरत्यष्टिरपि च धृतिश्चातिधृतिर्गणः ॥ ११०॥

PADACHEDA

तथा अतिजगती च एव शक्वरी च अतिशक्वरी । अष्टिः अत्यष्टिः अपि च धृतिः च अतिधृतिः गणः ॥ ११०॥

TRANSLITERATION

tathā atijagatī ca eva śakvarī ca atiśakvarī . aṣṭiḥ atyaṣṭiḥ api ca dhṛtiḥ ca atidhṛtiḥ gaṇaḥ .. 110..

Shloka 113

कृतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिर्विकृतिस्तथा । सङ्कृत्यभिकृती चैव उत्कृतिर्दिव्यमानुषा ॥ १११॥

PADACHEDA

कृतिः च प्रकृतिः च एव हि आकृतिः विकृतिः तथा । सङ्कृति-अभिकृती च एव उत्कृतिः दिव्य-मानुषा ॥ १११॥

TRANSLITERATION

kṛtiḥ ca prakṛtiḥ ca eva hi ākṛtiḥ vikṛtiḥ tathā . saṅkṛti-abhikṛtī ca eva utkṛtiḥ divya-mānuṣā .. 111..

Shloka 114

एतेषां छन्दसां भूयः प्रस्तारविधिसंश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि नष्टमुद्दिष्टमेव च ॥ ११२॥

PADACHEDA

एतेषाम् छन्दसाम् भूयस् प्रस्तार-विधि-संश्रयम् । लक्षणम् सम्प्रवक्ष्यामि नष्टम् उद्दिष्टम् एव च ॥ ११२॥

TRANSLITERATION

eteṣām chandasām bhūyas prastāra-vidhi-saṃśrayam . lakṣaṇam sampravakṣyāmi naṣṭam uddiṣṭam eva ca .. 112..

Shloka 115

प्रस्तारोऽक्षरनिर्दिष्टो मात्रोक्तश्च तथैव हि । द्विकौ ग्लाविति वर्णोक्तौ मिश्रौ चेत्यपि मात्रिकौ ॥ ११३॥

PADACHEDA

प्रस्तारः अक्षर-निर्दिष्टः मात्रा-उक्तः च तथा एव हि । द्विकौ ग्लौ इति वर्ण-उक्तौ मिश्रौ च इति अपि मात्रिकौ ॥ ११३॥

TRANSLITERATION

prastāraḥ akṣara-nirdiṣṭaḥ mātrā-uktaḥ ca tathā eva hi . dvikau glau iti varṇa-uktau miśrau ca iti api mātrikau .. 113..

Shloka 116

गुरोरधस्तादाद्यस्य प्रस्तारे लघु विन्यसेत् । अग्रतस्तु समादेया गुरवः पृष्ठतस्तथा ॥ ११४॥

PADACHEDA

गुरोः अधस्तात् आद्यस्य प्रस्तारे लघु विन्यसेत् । अग्रतस् तु समादेयाः गुरवः पृष्ठतस् तथा ॥ ११४॥

TRANSLITERATION

guroḥ adhastāt ādyasya prastāre laghu vinyaset . agratas tu samādeyāḥ guravaḥ pṛṣṭhatas tathā .. 114..

Shloka 117

प्रथमं गुरुभिर्वर्णैर्लघुभिस्त्ववसानजम् । वृत्तन्तु सर्वछन्दस्सु प्रस्तारविधिरेव तु ॥ ११५॥

PADACHEDA

प्रथमम् गुरुभिः वर्णैः लघुभिः तु अवसान-जम् । वृत्तम् तु सर्व-छन्दस्सु प्रस्तार-विधिः एव तु ॥ ११५॥

TRANSLITERATION

prathamam gurubhiḥ varṇaiḥ laghubhiḥ tu avasāna-jam . vṛttam tu sarva-chandassu prastāra-vidhiḥ eva tu .. 115..

Shloka 118

गुर्वधस्ताल्लघुं न्यस्य तथा द्विद्वि यथोदितम् । न्यस्येत् प्रस्तारमार्गोऽयमक्षरोक्तस्तु नित्यशः ॥ ११६॥

PADACHEDA

गुरु-अधस्तात् लघुम् न्यस्य तथा द्वि-द्वि यथा उदितम् । न्यस्येत् प्रस्तार-मार्गः अयम् अक्षर-उक्तः तु नित्यशस् ॥ ११६॥

TRANSLITERATION

guru-adhastāt laghum nyasya tathā dvi-dvi yathā uditam . nyasyet prastāra-mārgaḥ ayam akṣara-uktaḥ tu nityaśas .. 116..

Shloka 119

मात्रासङ्ख्याविनिर्दिष्टो गणो मात्राविकल्पितः । मिश्रौ ग्लाविति विज्ञेयौ पृथक् लक्ष्यविभागतः ॥ ११७॥

PADACHEDA

मात्रा-सङ्ख्या-विनिर्दिष्टः गणः मात्रा-विकल्पितः । मिश्रौ ग्लौ इति विज्ञेयौ पृथक् लक्ष्य-विभागतः ॥ ११७॥

TRANSLITERATION

mātrā-saṅkhyā-vinirdiṣṭaḥ gaṇaḥ mātrā-vikalpitaḥ . miśrau glau iti vijñeyau pṛthak lakṣya-vibhāgataḥ .. 117..

Shloka 120

मात्रागणो गुरुश्चैव लघुनी चैव लक्षिते । आर्याणां तु चतुर्मात्राप्रस्तारः परिकल्पितः ॥ ११८॥

PADACHEDA

मात्रा-गणः गुरुः च एव लघुनी च एव लक्षिते । आर्याणाम् तु चतुर्-मात्रा-प्रस्तारः परिकल्पितः ॥ ११८॥

TRANSLITERATION

mātrā-gaṇaḥ guruḥ ca eva laghunī ca eva lakṣite . āryāṇām tu catur-mātrā-prastāraḥ parikalpitaḥ .. 118..

Shloka 121

गीतकप्रभृतीनान्तु पञ्चमात्रो गणः स्मृतः । वैतालीयं पुरस्कृत्य षण्मात्राद्यास्तथैव च ॥ ११९॥

PADACHEDA

गीतक-प्रभृतीनाम् तु पञ्च-मात्रः गणः स्मृतः । वैतालीयम् पुरस्कृत्य षष्-मात्र-आद्याः तथा एव च ॥ ११९॥

TRANSLITERATION

gītaka-prabhṛtīnām tu pañca-mātraḥ gaṇaḥ smṛtaḥ . vaitālīyam puraskṛtya ṣaṣ-mātra-ādyāḥ tathā eva ca .. 119..

Shloka 122

त्र्यक्षरास्तु त्रिका ज्ञेया लघुगुर्वक्षरान्विताः । मात्रागणविभागस्तु गुरुलघ्वक्षराश्रयः ॥ १२०॥

PADACHEDA

त्रि-अक्षराः तु त्रिकाः ज्ञेयाः लघु-गुरु-अक्षर-अन्विताः । मात्रा-गण-विभागः तु गुरु-लघु-अक्षर-आश्रयः ॥ १२०॥

TRANSLITERATION

tri-akṣarāḥ tu trikāḥ jñeyāḥ laghu-guru-akṣara-anvitāḥ . mātrā-gaṇa-vibhāgaḥ tu guru-laghu-akṣara-āśrayaḥ .. 120..

Shloka 123

अन्त्याद् द्विगुणिताद्रूपाद् द्विद्विरेकं गुरोर्भवेत् । द्विगुणाञ्च लघोः कृत्वा सङ्ख्यां पिण्डेन योजयेत् ॥ १२१॥

PADACHEDA

अन्त्यात् द्वि-गुणितात् रूपात् द्वि-द्विस् एकम् गुरोः भवेत् । द्विगुणान् च लघोः कृत्वा सङ्ख्याम् पिण्डेन योजयेत् ॥ १२१॥

TRANSLITERATION

antyāt dvi-guṇitāt rūpāt dvi-dvis ekam guroḥ bhavet . dviguṇān ca laghoḥ kṛtvā saṅkhyām piṇḍena yojayet .. 121..

Shloka 124

आद्यं सर्वगुरु ज्ञेयं वृत्तन्तु समसंज्ञितम् । कोशं तु सर्वलघ्वन्त्यं मिश्ररूपाणि सर्वतः ॥ १२२॥

PADACHEDA

आद्यम् सर्व-गुरु ज्ञेयम् वृत्तन्तु सम-संज्ञितम् । कोशम् तु सर्व-लघु-अन्त्यम् मिश्र-रूपाणि सर्वतस् ॥ १२२॥

TRANSLITERATION

ādyam sarva-guru jñeyam vṛttantu sama-saṃjñitam . kośam tu sarva-laghu-antyam miśra-rūpāṇi sarvatas .. 122..

Shloka 125

वृत्तानां तु समानानां सङ्ख्यां संयोज्य तावतीम् । राश्यूनामर्धविषमां समासादभिनिर्दिशेत् ॥ १२३॥

PADACHEDA

वृत्तानाम् तु समानानाम् सङ्ख्याम् संयोज्य तावतीम् । समासात् अभिनिर्दिशेत् ॥ १२३॥

TRANSLITERATION

vṛttānām tu samānānām saṅkhyām saṃyojya tāvatīm . samāsāt abhinirdiśet .. 123..

Shloka 126

एकादिकां तथा सङ्ख्यां छन्दसो विनिवेश्य तु । यावत् पूर्णन्तु पूर्वेण पूरयेदुत्तरं गणम् ॥ १२४॥

PADACHEDA

एक-आदिकाम् तथा सङ्ख्याम् छन्दसः विनिवेश्य तु । यावत् पूर्वेण पूरयेत् उत्तरम् गणम् ॥ १२४॥

TRANSLITERATION

eka-ādikām tathā saṅkhyām chandasaḥ viniveśya tu . yāvat pūrveṇa pūrayet uttaram gaṇam .. 124..

Shloka 127

समानां विषमाणां च सङ्गुणय्य तथा स्फुटम् । राश्यूनामभिजानीयाद्विषमाणां समासतः ॥ १२५॥

PADACHEDA

समानाम् विषमाणाम् च सङ्गुणय्य तथा स्फुटम् । राश्यूनाम् अभिजानीयात् विषमाणाम् समासतस् ॥ १२५॥

TRANSLITERATION

samānām viṣamāṇām ca saṅguṇayya tathā sphuṭam . rāśyūnām abhijānīyāt viṣamāṇām samāsatas .. 125..

Shloka 128

एवं कृत्वा तु सर्वेषां परेषां पूर्वपूरणम् । क्रमान्नैधनमेकैकं प्रतिलोमं विसर्जयेत् ॥ १२६॥

PADACHEDA

एवम् कृत्वा तु सर्वेषाम् परेषाम् पूर्व-पूरणम् । क्रमात् नैधनम् एकैकम् प्रतिलोमम् विसर्जयेत् ॥ १२६॥

TRANSLITERATION

evam kṛtvā tu sarveṣām pareṣām pūrva-pūraṇam . kramāt naidhanam ekaikam pratilomam visarjayet .. 126..

Shloka 129

सर्वेषां छन्दसामेवं लघ्वक्षरविनिश्चयम् । जानीत समवृत्तानां सङ्ख्यां सङ्क्षेपतस्तथा ॥ १२७॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् छन्दसाम् एवम् लघु-अक्षर-विनिश्चयम् । जानीत सम-वृत्तानाम् सङ्ख्याम् सङ्क्षेपतः तथा ॥ १२७॥

TRANSLITERATION

sarveṣām chandasām evam laghu-akṣara-viniścayam . jānīta sama-vṛttānām saṅkhyām saṅkṣepataḥ tathā .. 127..

Shloka 130

वृत्तस्य परिमाणन्तु छित्वार्धेन यथाक्रमम् । न्यसेल्लघु यथा सैकमक्षरं गुरु चाप्यथ ॥ १२८॥

PADACHEDA

वृत्तस्य परिमाणम् तु छित्वा अर्धेन यथाक्रमम् । न्यसेत् लघु यथा स एकम् अक्षरम् गुरु च अपि अथ ॥ १२८॥

TRANSLITERATION

vṛttasya parimāṇam tu chitvā ardhena yathākramam . nyaset laghu yathā sa ekam akṣaram guru ca api atha .. 128..

Shloka 131

एवं विन्यस्य वृत्तानां नष्टोद्दिष्टविभागतः । गुरुलघ्वक्षराणीह सर्वछन्दस्सु दर्शयेत् ॥ १२९॥

PADACHEDA

एवम् विन्यस्य वृत्तानाम् नष्ट-उद्दिष्ट-विभागतः । गुरु-लघु-अक्षराणि इह सर्व-छन्दस्सु दर्शयेत् ॥ १२९॥

TRANSLITERATION

evam vinyasya vṛttānām naṣṭa-uddiṣṭa-vibhāgataḥ . guru-laghu-akṣarāṇi iha sarva-chandassu darśayet .. 129..

Shloka 132

इति छन्दांसि यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तान्येतेषु नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत ॥ १३०॥

PADACHEDA

इति छन्दांसि यानि इह मया उक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तानि एतेषु नाट्ये अस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत ॥ १३०॥

TRANSLITERATION

iti chandāṃsi yāni iha mayā uktāni dvijottamāḥ . vṛttāni eteṣu nāṭye asmin prayojyāni nibodhata .. 130..

Shloka 133

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे वाचिकाभिनये छन्दोविधानं

PADACHEDA

इति भरतीये नाट्य-शास्त्रे वाचिक-अभिनये छन्दः-विधानम्

TRANSLITERATION

iti bharatīye nāṭya-śāstre vācika-abhinaye chandaḥ-vidhānam

Shloka 134

नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।

PADACHEDA

नाम चतुर्दशः अध्यायः ।

TRANSLITERATION

nāma caturdaśaḥ adhyāyaḥ .

Languages

Saved

Languages

Saved

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION