Gyaandweep | Bharatmuni Natyashastra Navamo Adhyaya

Adhyaya Begins

॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय ९ ॥

PADACHEDA

॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय ॥

TRANSLITERATION

.. nāṭyaśāstram adhyāya ..

Adhyaya Begins

॥ श्रीरस्तु ॥

PADACHEDA

॥ श्रीः अस्तु ॥

TRANSLITERATION

.. śrīḥ astu ..

Adhyaya Begins

अथ नवमोऽध्यायः ।

PADACHEDA

अथ नवमः अध्यायः ।

TRANSLITERATION

atha navamaḥ adhyāyaḥ .

Shloka 1

एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् । कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम् ॥ १॥

PADACHEDA

एवम् एतत् शिरः-नेत्र-भ्रु-नासा-उष्ठ-कपोल-जम् । कर्म लक्षण-संयक्तम् उपाङ्गानाम् मया उदितम् ॥ १॥

TRANSLITERATION

evam etat śiraḥ-netra-bhru-nāsā-uṣṭha-kapola-jam . karma lakṣaṇa-saṃyaktam upāṅgānām mayā uditam .. 1..

Shloka 2

हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः ॥ २॥

PADACHEDA

हस्त-ऊर-पार्श्व-जठर-कटी-जङ्घा-ऊरु-पादतः । लक्षणम् सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगम् च तत्त्वतः ॥ २॥

TRANSLITERATION

hasta-ūra-pārśva-jaṭhara-kaṭī-jaṅghā-ūru-pādataḥ . lakṣaṇam sampravakṣyāmi viniyogam ca tattvataḥ .. 2..

Shloka 3

हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३॥

PADACHEDA

हस्त-आदीनाम् प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्य-प्रयोजकम् यथा येन अभिनेयम् च तत् मे निगदतः शृणु ॥ ३॥

TRANSLITERATION

hasta-ādīnām pravakṣyāmi karma nāṭya-prayojakam yathā yena abhineyam ca tat me nigadataḥ śṛṇu .. 3..

Shloka 4

पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च ॥ ४॥

PADACHEDA

पताकः त्रिपताकः च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रः हि अरालः च शुकतुण्डः तथा एव च ॥ ४॥

TRANSLITERATION

patākaḥ tripatākaḥ ca tathā vai kartarīmukhaḥ . ardhacandraḥ hi arālaḥ ca śukatuṇḍaḥ tathā eva ca .. 4..

Shloka 5

मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः ॥ ५॥

PADACHEDA

मुष्टिः च शिखर-आख्यः च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशः च तथा वै सर्पशीर्षकः ॥ ५॥

TRANSLITERATION

muṣṭiḥ ca śikhara-ākhyaḥ ca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ . sūcyāsyaḥ padmakośaḥ ca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ .. 5..

Shloka 6

मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः । काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ ॥ ६॥

PADACHEDA

मृगशीर्षः परः ज्ञेयः हस्त-अभिनय-योक्तृभिः । चतुरः भ्रमरः तथ ॥ ६॥

TRANSLITERATION

mṛgaśīrṣaḥ paraḥ jñeyaḥ hasta-abhinaya-yoktṛbhiḥ . caturaḥ bhramaraḥ tatha .. 6..

Shloka 7

हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा । ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः ॥ ७॥

PADACHEDA

हंसास्यः हंसपक्षः च सन्दंशः मुकुलः तथा । ऊर्णनाभः ताम्रचूड-चतुर्विंशतिः ईरिताः ॥ ७॥

TRANSLITERATION

haṃsāsyaḥ haṃsapakṣaḥ ca sandaṃśaḥ mukulaḥ tathā . ūrṇanābhaḥ tāmracūḍa-caturviṃśatiḥ īritāḥ .. 7..

Shloka 8

असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ ८॥

PADACHEDA

असंयुताः संयुताः च गदतः मे निबोधत । अञ्जलिः च कपोतः च कर्कटः स्वस्तिकः तथा ॥ ८॥

TRANSLITERATION

asaṃyutāḥ saṃyutāḥ ca gadataḥ me nibodhata . añjaliḥ ca kapotaḥ ca karkaṭaḥ svastikaḥ tathā .. 8..

Shloka 9

खटकावर्धमानश्च ह्युत्सङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ॥ ९॥

PADACHEDA

खटका-वर्धमानः च हि उत्सङ्गः निषधः तथा । दोलः पुष्पपुटः च एव तथा मकरः एव च ॥ ९॥

TRANSLITERATION

khaṭakā-vardhamānaḥ ca hi utsaṅgaḥ niṣadhaḥ tathā . dolaḥ puṣpapuṭaḥ ca eva tathā makaraḥ eva ca .. 9..

Shloka 10

गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च । एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ १०॥

PADACHEDA

गजदन्तः अवहित्थः च वर्धमानः तथा एव च । एते तु संयुताः हस्ताः मया प्रोक्ताः त्रयोदश ॥ १०॥

TRANSLITERATION

gajadantaḥ avahitthaḥ ca vardhamānaḥ tathā eva ca . ete tu saṃyutāḥ hastāḥ mayā proktāḥ trayodaśa .. 10..

Shloka 11

नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत । चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ ॥ ११॥

PADACHEDA

नृत्त-हस्तान् अतस् च ऊर्ध्व गदतः मे निबोधत । चतुर्-अस्रौ तथा उद्वृत्तौ तथा तल-मुखौ स्मृतौ ॥ ११॥

TRANSLITERATION

nṛtta-hastān atas ca ūrdhva gadataḥ me nibodhata . catur-asrau tathā udvṛttau tathā tala-mukhau smṛtau .. 11..

Shloka 12

स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ । आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ ॥ १२॥

PADACHEDA

स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ च अपि अराल-खटका-मुखौ । आविद्ध-वक्रौ सूचि-आस्यौ रेचितौ अर्ध-रेचितौ ॥ १२॥

TRANSLITERATION

svastikau viprakīrṇau ca api arāla-khaṭakā-mukhau . āviddha-vakrau sūci-āsyau recitau ardha-recitau .. 12..

Shloka 13

उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च ॥ १३॥

PADACHEDA

उत्तानौ अञ्चितौ वा अपि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ च अपि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथा एव च ॥ १३॥

TRANSLITERATION

uttānau añcitau vā api pallavau ca tathā karau . nitambau ca api vijñeyau keśabandhau tathā eva ca .. 13..

Shloka 14

सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च । पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा ॥ १४॥

PADACHEDA

सम्प्रोक्तौ करि-हस्तौ च लता-आख्यौ च तथा एव च । पक्ष-वञ्चितकौ च एव पक्ष-प्रद्योतकौ तथा ॥ १४॥

TRANSLITERATION

samproktau kari-hastau ca latā-ākhyau ca tathā eva ca . pakṣa-vañcitakau ca eva pakṣa-pradyotakau tathā .. 14..

Shloka 15

ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च । ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा ॥ १५॥

PADACHEDA

ज्ञेयः गरुड-पक्षौ च हंस-पक्षौ तथा एव च । ऊर्ध्व-मण्डलिनौ च एव पार्श्व-मण्डलिनौ तथा ॥ १५॥

TRANSLITERATION

jñeyaḥ garuḍa-pakṣau ca haṃsa-pakṣau tathā eva ca . ūrdhva-maṇḍalinau ca eva pārśva-maṇḍalinau tathā .. 15..

Shloka 16

उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ ॥ १६॥

PADACHEDA

उरः-मण्डलिनौ च एव उरः-पार्श्व-अर्ध-मण्डलौ । मुष्टिक-स्वस्तिकौ च अपि नलिनी-पद्म-कोशकौ ॥ १६॥

TRANSLITERATION

uraḥ-maṇḍalinau ca eva uraḥ-pārśva-ardha-maṇḍalau . muṣṭika-svastikau ca api nalinī-padma-kośakau .. 16..

Shloka 17

अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया ॥ १७॥

PADACHEDA

अलपद्मौ उल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टि-कराः हि एते नामतः अभिहिताः मया ॥ १७॥

TRANSLITERATION

alapadmau ulbanau ca lalitau valitau tathā . saptaṣaṣṭi-karāḥ hi ete nāmataḥ abhihitāḥ mayā .. 17..

Shloka 18

यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ १८॥

PADACHEDA

यथा लक्षणम् एतेषाम् कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वाः यस्य अङ्गुल्यः भवन्ति हि । कुञ्चितः च तथा अङ्गुष्ठः स पताकः इति स्मृतः ॥ १८॥

TRANSLITERATION

yathā lakṣaṇam eteṣām karmāṇi ca nibodhata . prasāritāḥ samāḥ sarvāḥ yasya aṅgulyaḥ bhavanti hi . kuñcitaḥ ca tathā aṅguṣṭhaḥ sa patākaḥ iti smṛtaḥ .. 18..

Shloka 19

एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः ॥ १९॥

PADACHEDA

एष प्रहार-पाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वे अपि अहम् इति तद्-ज्ञैः ललाट-देश-उत्थितः कार्यः ॥ १९॥

TRANSLITERATION

eṣa prahāra-pāte pratāpana nodane praharṣe ca . garve api aham iti tad-jñaiḥ lalāṭa-deśa-utthitaḥ kāryaḥ .. 19..

Shloka 20

एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः ॥ २०॥

PADACHEDA

एषः अग्नि-वर्ष-धारा-निरूपणे पुष्प-वृष्टि-पतने च । संयुत-करणः कार्यः प्रविरल-चलित-अङ्गुलिः हस्तः ॥ २०॥

TRANSLITERATION

eṣaḥ agni-varṣa-dhārā-nirūpaṇe puṣpa-vṛṣṭi-patane ca . saṃyuta-karaṇaḥ kāryaḥ pravirala-calita-aṅguliḥ hastaḥ .. 20..

Shloka 21

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि । विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम् ॥ २१॥

PADACHEDA

स्वस्तिक-विच्युति-करणात् पल्लव-पुष्प-उपहार-शष्पाणि । यत् तत् च निर्द्देश्यम् ॥ २१॥

TRANSLITERATION

svastika-vicyuti-karaṇāt pallava-puṣpa-upahāra-śaṣpāṇi . yat tat ca nirddeśyam .. 21..

Shloka 22

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च ॥ २२॥

PADACHEDA

स्वस्तिक-विच्युति-करणात् पुनर् एव अधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृत-विवृतम् पाल्यम् छन्नम् निबिडम् च गोप्यम् च ॥ २२॥

TRANSLITERATION

svastika-vicyuti-karaṇāt punar eva adhomukhena kartavyam . saṃvṛta-vivṛtam pālyam channam nibiḍam ca gopyam ca .. 22..

Shloka 23

अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः । वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः ॥ २३॥

PADACHEDA

अस्य एव च अङ्गुलीभिः अधोमुख-प्रस्थित-उत्थित-चलाभिः । वायु-ऊर्मि-वेग-वेला-क्षोभः च ओघः च कर्तव्यः ॥ २३॥

TRANSLITERATION

asya eva ca aṅgulībhiḥ adhomukha-prasthita-utthita-calābhiḥ . vāyu-ūrmi-vega-velā-kṣobhaḥ ca oghaḥ ca kartavyaḥ .. 23..

Shloka 24

उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् । पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत् ॥ २४॥

PADACHEDA

उत्साहनम् बहु तथा महाजन-प्रांशु-पुष्कर-प्रहतम् । पक्ष-उत्क्षेप-अभिनयम् रेचक-करणेन च अभिनयेत् ॥ २४॥

TRANSLITERATION

utsāhanam bahu tathā mahājana-prāṃśu-puṣkara-prahatam . pakṣa-utkṣepa-abhinayam recaka-karaṇena ca abhinayet .. 24..

Shloka 25

परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च । पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत् ॥ २५॥

PADACHEDA

परिघृष्ट-तल-स्थेन तु धौतम् मृदितम् प्रमृष्टपिष्टे च । पुनर् एव शैल-धारणम् उद्घाटनम् एव च अभिनयेत् ॥ २५॥

TRANSLITERATION

parighṛṣṭa-tala-sthena tu dhautam mṛditam pramṛṣṭapiṣṭe ca . punar eva śaila-dhāraṇam udghāṭanam eva ca abhinayet .. 25..

Shloka 26

एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः ॥ २६॥

PADACHEDA

एवम् एष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंस-अभिनये करः । पताकाभ्याम् तु हस्ताभ्याम् अभिनेयः प्रयोक्तृभिः ॥ २६॥

TRANSLITERATION

evam eṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsa-abhinaye karaḥ . patākābhyām tu hastābhyām abhineyaḥ prayoktṛbhiḥ .. 26..

Shloka 27

दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥ २७॥

PADACHEDA

दश-आख्यः च शत-आख्यः च सहस्र-आख्यः तथा एव च । अतस् परम् प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥ २७॥

TRANSLITERATION

daśa-ākhyaḥ ca śata-ākhyaḥ ca sahasra-ākhyaḥ tathā eva ca . atas param pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam .. 27..

Shloka 28

पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ २८॥

PADACHEDA

पताके तु यदा वक्रा अनामिका तु अङ्गुलिः भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म च अस्य निबोधत ॥ २८॥

TRANSLITERATION

patāke tu yadā vakrā anāmikā tu aṅguliḥ bhavet . tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma ca asya nibodhata .. 28..

Shloka 29

आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च । उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥ २९॥

PADACHEDA

आवाहनम् अवतरणम् विसर्जनम् वारणम् प्रवेशः च । उन्नामनम् प्रणामः निदर्शनम् विविध-वचनम् च ॥ २९॥

TRANSLITERATION

āvāhanam avataraṇam visarjanam vāraṇam praveśaḥ ca . unnāmanam praṇāmaḥ nidarśanam vividha-vacanam ca .. 29..

Shloka 30

मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च । उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम् ॥ ३०॥

PADACHEDA

मङ्गल्य-द्रव्याणाम् स्पर्शः शिरसः अथ सन्निवेशः च । उष्णीष-मुकुट-धारणम् नासा-आस्य-श्रोत्र-संवरणम् ॥ ३०॥

TRANSLITERATION

maṅgalya-dravyāṇām sparśaḥ śirasaḥ atha sanniveśaḥ ca . uṣṇīṣa-mukuṭa-dhāraṇam nāsā-āsya-śrotra-saṃvaraṇam .. 30..

Shloka 31

अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात् ॥ ३१॥

PADACHEDA

अस्य एव च अङ्गुलीभ्याम् अधोमुख-प्रस्थित-उत्थित-चलाभ्याम् । लघु-पवन-स्रोतः-भुजग-भ्रमर-आदिकान् कुर्यात् ॥ ३१॥

TRANSLITERATION

asya eva ca aṅgulībhyām adhomukha-prasthita-utthita-calābhyām . laghu-pavana-srotaḥ-bhujaga-bhramara-ādikān kuryāt .. 31..

Shloka 32

अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च ॥ ३२॥

PADACHEDA

अश्रु-प्रमार्जने तिलक-विरचनम् रोचनया आलम्भकम् च त्रिपताका-अनामिकया स्पर्शनम् अलकस्य कार्यम् च ॥ ३२॥

TRANSLITERATION

aśru-pramārjane tilaka-viracanam rocanayā ālambhakam ca tripatākā-anāmikayā sparśanam alakasya kāryam ca .. 32..

Shloka 33

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने ॥ ३३॥

PADACHEDA

स्वस्तिकौ त्रि-पताकौ तु गुरूणाम् पाद-वन्दने । विच्युतौ चलित-अवस्थौ कार्यौ उद्वाह-दर्शने ॥ ३३॥

TRANSLITERATION

svastikau tri-patākau tu gurūṇām pāda-vandane . vicyutau calita-avasthau kāryau udvāha-darśane .. 33..

Shloka 34

परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने ॥ ३४॥

PADACHEDA

परस्पर-अग्र-संश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृप-दर्शने । तिर्यक् स्वस्तिक-स्म्बद्धौ स्याताम् तौ ग्रह-दर्शने ॥ ३४॥

TRANSLITERATION

paraspara-agra-saṃśliṣṭau kartavyau nṛpa-darśane . tiryak svastika-smbaddhau syātām tau graha-darśane .. 34..

Shloka 35

तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ । परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने ॥ ३५॥

PADACHEDA

तपस्वि-दर्शने कार्यौ ऊर्ध्वौ च अपि पराङ्मुखौ । परस्पर-अभिमुखौ च कर्तव्यौ वर-दर्शने ॥ ३५॥

TRANSLITERATION

tapasvi-darśane kāryau ūrdhvau ca api parāṅmukhau . paraspara-abhimukhau ca kartavyau vara-darśane .. 35..

Shloka 36

उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने ॥ ३६॥

PADACHEDA

उत्तान-अधोमुखौ कार्यौ अग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानल-सङ्ग्राम-मकराणाम् च दर्शने ॥ ३६॥

TRANSLITERATION

uttāna-adhomukhau kāryau agre vaktrasya saṃsthitau . vaḍavānala-saṅgrāma-makarāṇām ca darśane .. 36..

Shloka 37

अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः । पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः ॥ ३७॥

PADACHEDA

वानर-प्लवन-ऊर्मयः । पवनः च स्त्रियः च एव नाट्ये नाट्य-विचक्षणैः ॥ ३७॥

TRANSLITERATION

vānara-plavana-ūrmayaḥ . pavanaḥ ca striyaḥ ca eva nāṭye nāṭya-vicakṣaṇaiḥ .. 37..

Shloka 38

सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः ॥ ३८॥

PADACHEDA

सम्मुख-प्रसृत-अङ्गुष्ठः कार्यः बाल-इन्दु-दर्शने । पराङ्ग्मुखः तु कर्तव्यः याने नृणाम् प्रयोक्तृभिः ॥ ३८॥

TRANSLITERATION

sammukha-prasṛta-aṅguṣṭhaḥ kāryaḥ bāla-indu-darśane . parāṅgmukhaḥ tu kartavyaḥ yāne nṛṇām prayoktṛbhiḥ .. 38..

Shloka 39

त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ ३९॥

PADACHEDA

त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठ-अवलोकनी तर्जनी मध्यमायाः च तदा असौ कर्तरी-मुखः ॥ ३९॥

TRANSLITERATION

tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭha-avalokanī tarjanī madhyamāyāḥ ca tadā asau kartarī-mukhaḥ .. 39..

Shloka 40

पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव । ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च ॥ ४०॥

PADACHEDA

पथि चरण-रचन-रञ्जन-रङ्गण-करणानि अधोमुखेन एव । ऊर्ध्व-मुखेन तु कुर्यात् दष्टम् शृङ्गम् च लेख्यम् च ॥ ४०॥

TRANSLITERATION

pathi caraṇa-racana-rañjana-raṅgaṇa-karaṇāni adhomukhena eva . ūrdhva-mukhena tu kuryāt daṣṭam śṛṅgam ca lekhyam ca .. 40..

Shloka 41

पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् । भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन ॥ ४१॥

PADACHEDA

न्यस्तम् । भिन्न-वलितेन कुर्यात् कर्तरि आस्य-अङ्गुलि-मुखेन ॥ ४१॥

TRANSLITERATION

nyastam . bhinna-valitena kuryāt kartari āsya-aṅguli-mukhena .. 41..

Shloka 42

संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः । रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु ॥ ४२॥

PADACHEDA

संयुत-करणः स्यात् असंयुतः वा प्रयुज्यते तद्-ज्ञैः । रुरु-चमर-महिष-सुर-गज-वृष-गोपुर-शैल-शिखरेषु ॥ ४२॥

TRANSLITERATION

saṃyuta-karaṇaḥ syāt asaṃyutaḥ vā prayujyate tad-jñaiḥ . ruru-camara-mahiṣa-sura-gaja-vṛṣa-gopura-śaila-śikhareṣu .. 42..

Shloka 43

यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् । सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते ॥ ४३॥

PADACHEDA

यस्य अङ्गुल्यः तु विनताः सह अङ्गुष्ठेन चाप-वत् । सः अर्धचन्द्रः हि विज्ञेयः करः कर्म अस्य वक्ष्यते ॥ ४३॥

TRANSLITERATION

yasya aṅgulyaḥ tu vinatāḥ saha aṅguṣṭhena cāpa-vat . saḥ ardhacandraḥ hi vijñeyaḥ karaḥ karma asya vakṣyate .. 43..

Shloka 44

एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि । निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च ॥ ४४॥

PADACHEDA

एतेन बाल-तरवः शशि-लेखा-अम्बु-कलश-वलयानि । निर्घाटनम् आयस्तम् मध्य-औपम्यम् च पीनम् च ॥ ४४॥

TRANSLITERATION

etena bāla-taravaḥ śaśi-lekhā-ambu-kalaśa-valayāni . nirghāṭanam āyastam madhya-aupamyam ca pīnam ca .. 44..

Shloka 45

रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण ॥ ४५॥

PADACHEDA

रशना-जघन-कटीनाम् आनन-तल-पत्र-कुण्डल-आदीनाम् । कर्तव्यः नारीणाम् अभिनय-योगः अर्धचन्द्रेण ॥ ४५॥

TRANSLITERATION

raśanā-jaghana-kaṭīnām ānana-tala-patra-kuṇḍala-ādīnām . kartavyaḥ nārīṇām abhinaya-yogaḥ ardhacandreṇa .. 45..

Shloka 46

आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे ॥ ४६॥

PADACHEDA

आद्या धनुः-नता कार्या कुञ्चित-अङ्गुष्ठकः तथा । शेषाः भिन्न-ऊर्ध्व-वलिताः हि अराले अङ्गुलयः करे ॥ ४६॥

TRANSLITERATION

ādyā dhanuḥ-natā kāryā kuñcita-aṅguṣṭhakaḥ tathā . śeṣāḥ bhinna-ūrdhva-valitāḥ hi arāle aṅgulayaḥ kare .. 46..

Shloka 47

एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् । आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसन्ज्ञकाः कार्याः ॥ ४७॥

PADACHEDA

एतेन सत्त्व-शौण्डीर्य-वीर्य-धृति-कान्ति-दिव्य-गाम्भीय्रम् । आशीर्वादाः च तथा भावाः हित-सन्ज्ञकाः कार्याः ॥ ४७॥

TRANSLITERATION

etena sattva-śauṇḍīrya-vīrya-dhṛti-kānti-divya-gāmbhīyram . āśīrvādāḥ ca tathā bhāvāḥ hita-sanjñakāḥ kāryāḥ .. 47..

Shloka 48

एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्ग्रहोत्कर्षौ । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम् ॥ ४८॥

PADACHEDA

एतेन पुनर् स्त्रीणाम् केशानाम् सङ्ग्रह-उत्कर्षौ । सर्व-आङ्गिकम् तथा एव च निर्वर्णनम् आत्मनः कार्यम् ॥ ४८॥

TRANSLITERATION

etena punar strīṇām keśānām saṅgraha-utkarṣau . sarva-āṅgikam tathā eva ca nirvarṇanam ātmanaḥ kāryam .. 48..

Shloka 49

कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च । अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव ॥ ४९॥

PADACHEDA

कौतुक-विवाह-योगम् प्रदक्षिणेन एव सम्प्रयोगम् च । अङ्गुलि-अग्र-स्वस्तिक-योगान् परिमण्डलेन एव ॥ ४९॥

TRANSLITERATION

kautuka-vivāha-yogam pradakṣiṇena eva samprayogam ca . aṅguli-agra-svastika-yogān parimaṇḍalena eva .. 49..

Shloka 50

प्राद्क्षिण्य< परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव । यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात् ॥ ५०॥

PADACHEDA

प्राद्क्षिण्य< परिमण्डलम् च कुर्यात् महाजनम् च एव । यत् च मही-तल-रचितम् द्रव्यम् तत् च अभिनेयम् स्यात् ॥ ५०॥

TRANSLITERATION

prādkṣiṇya< parimaṇḍalam ca kuryāt mahājanam ca eva . yat ca mahī-tala-racitam dravyam tat ca abhineyam syāt .. 50..

Shloka 51

आह्वाने च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचने च । स्वेदस्या चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष ॥ ५१॥

PADACHEDA

आह्वाने च निवारण-निर्माणे च अपि अनेक-वचने च । स्वेदस्य आ च अपनयने गन्ध-आघ्राणे शुभः शुभे च एष ॥ ५१॥

TRANSLITERATION

āhvāne ca nivāraṇa-nirmāṇe ca api aneka-vacane ca . svedasya ā ca apanayane gandha-āghrāṇe śubhaḥ śubhe ca eṣa .. 51..

Shloka 52

त्रिपताकहस्तजानि तु पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि । तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि ॥ ५२॥

PADACHEDA

त्रि-पताक-हस्त-जानि तु पूर्वम् यानि अभिहितानि कर्माणि । तानि त्वराल-योगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि ॥ ५२॥

TRANSLITERATION

tri-patāka-hasta-jāni tu pūrvam yāni abhihitāni karmāṇi . tāni tvarāla-yogāt strībhiḥ samyak prayojyāni .. 52..

Shloka 53

अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गुलिर्भवेत् । शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत ॥ ५३॥

PADACHEDA

अरालस्य यदा वक्रा अनामिका-तु अङ्गुलिः भवेत् । शुकतुण्डः तु स करः कर्म च अस्य निबोधत ॥ ५३॥

TRANSLITERATION

arālasya yadā vakrā anāmikā-tu aṅguliḥ bhavet . śukatuṇḍaḥ tu sa karaḥ karma ca asya nibodhata .. 53..

Shloka 54

एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्ये । आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम् ॥ ५४॥

PADACHEDA

एतेन तु अभिनेयम् न अहम् न त्वम् न कृत्यम् इति च आर्ये । आवाहने विसर्गे धिक् इति वचने च स अवज्ञम् ॥ ५४॥

TRANSLITERATION

etena tu abhineyam na aham na tvam na kṛtyam iti ca ārye . āvāhane visarge dhik iti vacane ca sa avajñam .. 54..

Shloka 55

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येग्रसंस्थिताः । तासामुपरि चाङ्गुष्ठः सः मुष्टिरिति सन्ज्ञितः ॥ ५५॥।

PADACHEDA

अङ्गुल्यः यस्य हस्तस्य तल-मध्ये अग्र-संस्थिताः । तासाम् उपरि च अङ्गुष्ठः सः मुष्टिः इति सन्ज्ञितः ॥ ५५॥।

TRANSLITERATION

aṅgulyaḥ yasya hastasya tala-madhye agra-saṃsthitāḥ . tāsām upari ca aṅguṣṭhaḥ saḥ muṣṭiḥ iti sanjñitaḥ .. 55...

Shloka 56

एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा । संवाहनेऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा ॥ ५६॥

PADACHEDA

एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा । संवाहने असि-यष्टीनाम् कुन्त-दण्ड-ग्रहे तथा ॥ ५६॥

TRANSLITERATION

eṣa prahāre vyāyāme nirgame pīḍane tathā . saṃvāhane asi-yaṣṭīnām kunta-daṇḍa-grahe tathā .. 56..

Shloka 57

अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ५७॥

PADACHEDA

अस्य एव तु यदा मुष्टेः ऊर्ध्व-उङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरः नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ५७॥

TRANSLITERATION

asya eva tu yadā muṣṭeḥ ūrdhva-uṅguṣṭhaḥ prayujyate . hastaḥ sa śikharaḥ nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ .. 57..

Shloka 58

रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव । अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणं चैव ॥ ५८॥

PADACHEDA

रश्मि-कुश-अङ्कुश-धनुषाम् तोमर-शक्ति-प्रमोक्षणे च एव । अधर-उष्ठ-पाद-रञ्जनम् अलकस्य उत्क्षेपणम् च एव ॥ ५८॥

TRANSLITERATION

raśmi-kuśa-aṅkuśa-dhanuṣām tomara-śakti-pramokṣaṇe ca eva . adhara-uṣṭha-pāda-rañjanam alakasya utkṣepaṇam ca eva .. 58..

Shloka 59

अस्यैव शिखराख्यस्य ह्यङ्गुष्ठकनिपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः ॥ ५९॥

PADACHEDA

अस्य एव शिखर-आख्यस्य हि अङ्गुष्ठक-निपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थः तदा स्मृतः ॥ ५९॥

TRANSLITERATION

asya eva śikhara-ākhyasya hi aṅguṣṭhaka-nipīḍitā . yadā pradeśinī vakrā sa kapitthaḥ tadā smṛtaḥ .. 59..

Shloka 60

असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रबाणानि । शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं सत्यं च पथ्यं च ॥ ६०॥

PADACHEDA

असि-चाप-चक्र-तोमर-कुन्त-गदा-शक्ति-वज्र-बाणानि । शस्त्राणि अभिनेयानि तु कार्यम् सत्यम् च पथ्यम् च ॥ ६०॥

TRANSLITERATION

asi-cāpa-cakra-tomara-kunta-gadā-śakti-vajra-bāṇāni . śastrāṇi abhineyāni tu kāryam satyam ca pathyam ca .. 60..

Shloka 61

उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी । अस्यैव तु कपित्थस्य तदासो खटकामुखः ॥ ६१॥

PADACHEDA

उत्क्षिप्त-वक्रा तु यदा अनामिका स कनीयसी । अस्य एव तु कपित्थस्य खटकामुखः ॥ ६१॥

TRANSLITERATION

utkṣipta-vakrā tu yadā anāmikā sa kanīyasī . asya eva tu kapitthasya khaṭakāmukhaḥ .. 61..

Shloka 62

होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकञ्च । आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव ॥ ६२॥

PADACHEDA

होत्रम् हव्यम् छत्रम् प्रग्रह-परिकर्षणम् व्यजनकञ्च च । आदर्श-धारणम् खण्डनम् तथा पेषणम् च एव ॥ ६२॥

TRANSLITERATION

hotram havyam chatram pragraha-parikarṣaṇam vyajanakañca ca . ādarśa-dhāraṇam khaṇḍanam tathā peṣaṇam ca eva .. 62..

Shloka 63

आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसङ्ग्रहं चैव । स्रग्दामपुष्पमाला वस्त्रान्तालम्बनं चैव ॥ ६३॥

PADACHEDA

आयत-दण्ड-ग्रहणम् मुक्ता-प्रालम्ब-सङ्ग्रहम् च एव । स्रज्-दाम-पुष्प-माला वस्त्र-अन्त-आलम्बनम् च एव ॥ ६३॥

TRANSLITERATION

āyata-daṇḍa-grahaṇam muktā-prālamba-saṅgraham ca eva . sraj-dāma-puṣpa-mālā vastra-anta-ālambanam ca eva .. 63..

Shloka 64

मन्मथशरावकर्ष्णपुष्पवचयप्रतोदकार्याणि । अङ्कुशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च ॥ ६४॥

PADACHEDA

मन्मथ-शराव-कर्ष्ण-पुष्प-वचय-प्रतोद-कार्याणि । अङ्कुश-रज्व-आकर्षण-स्त्री-दर्शनम् एव कार्यम् च ॥ ६४॥

TRANSLITERATION

manmatha-śarāva-karṣṇa-puṣpa-vacaya-pratoda-kāryāṇi . aṅkuśa-rajva-ākarṣaṇa-strī-darśanam eva kāryam ca .. 64..

Shloka 65

खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता । हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ६५॥

PADACHEDA

खटक-आख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता । हस्तः सूचीमुखः नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ६५॥

TRANSLITERATION

khaṭaka-ākhye yadā haste tarjanī samprasāritā . hastaḥ sūcīmukhaḥ nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ .. 65..

Shloka 66

अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः ॥ ऊर्ध्वनतलोलकम्पितविजृम्भितोद्वाहितचलायाः ॥ ६६॥

PADACHEDA

अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतस् प्रदेशिन्याः ॥ ऊर्ध्व-नत-लोल-कम्पित-विजृम्भित-उद्वाहित-चलायाः ॥ ६६॥

TRANSLITERATION

asya vividhān yogān vakṣyāmi samāsatas pradeśinyāḥ .. ūrdhva-nata-lola-kampita-vijṛmbhita-udvāhita-calāyāḥ .. 66..

Shloka 67

चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव । कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च ॥ ६७॥

PADACHEDA

चक्रम् तडित्-पताका-मञ्जर्यः कर्ण-चूलिकाः च एव । कुटिलगतयः च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाः च ॥ ६७॥

TRANSLITERATION

cakram taḍit-patākā-mañjaryaḥ karṇa-cūlikāḥ ca eva . kuṭilagatayaḥ ca sarve nirdeśyāḥ sādhuvādāḥ ca .. 67..

Shloka 68

बालोरगबल्यवधूपदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च । परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया ॥ ६८॥

PADACHEDA

बाल-उरग-बल्य-वधू-पदीप-वल्ली-लता-शिखण्डाः च । परिपतन-वक्र-मण्डलम् अभिनेयानि ऊर्ध्व-लोलितया ॥ ६८॥

TRANSLITERATION

bāla-uraga-balya-vadhū-padīpa-vallī-latā-śikhaṇḍāḥ ca . paripatana-vakra-maṇḍalam abhineyāni ūrdhva-lolitayā .. 68..

Shloka 69

वदनाम्यासे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या । भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकदण्डयष्टिषु च । विनताः च पुनः कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन ॥ ६९॥

PADACHEDA

वदन-आम्यासे कुञ्चित-विजृम्भिता वाक्य-रूपणे कार्या । भूयस् च ऊर्ध्व-विरचिता तारा-घोणा-एक-दण्ड-यष्टिषु च । विनताः च पुनर् कार्याः दंष्ट्रिषु च तथा आस्य-योगेन ॥ ६९॥

TRANSLITERATION

vadana-āmyāse kuñcita-vijṛmbhitā vākya-rūpaṇe kāryā . bhūyas ca ūrdhva-viracitā tārā-ghoṇā-eka-daṇḍa-yaṣṭiṣu ca . vinatāḥ ca punar kāryāḥ daṃṣṭriṣu ca tathā āsya-yogena .. 69..

Shloka 70

पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य । प्रणतोन्ती च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च ॥ ७०॥

PADACHEDA

पुनर् अपि मण्डल-गतया सर्व-ग्रहणम् तथा एव लोकस्य । प्रणत-ऊन्ती च कार्ये हि आद्ये दीर्घे च दिवसे च ॥ ७०॥

TRANSLITERATION

punar api maṇḍala-gatayā sarva-grahaṇam tathā eva lokasya . praṇata-ūntī ca kārye hi ādye dīrghe ca divase ca .. 70..

Shloka 71

[श्रवणाभ्यासे वक्रा विजृम्भणा वाक्यरूपणावसरे ॥] मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना ॥ ७१॥

PADACHEDA

[श्रवण-अभ्यासे वक्रा विजृम्भणा वाक्य-रूपण-अवसरे ॥] मा इति वद इति च योज्या प्रसारित-उत्कम्पित-उत्ताना ॥ ७१॥

TRANSLITERATION

[śravaṇa-abhyāse vakrā vijṛmbhaṇā vākya-rūpaṇa-avasare ..] mā iti vada iti ca yojyā prasārita-utkampita-uttānā .. 71..

Shloka 72

कार्या प्रकम्पित रोवदर्शन स्वेदरूपणे चैव । कुन्तलकुण्डलाङ्गदगण्डाश्रयेऽभिनय ॥ ७२॥

PADACHEDA

कार्या रोव-दर्शन-स्वेद-रूपणे च एव । कुन्तल-कुण्डल-अङ्गद-गण्ड-आश्रये अभिनय ॥ ७२॥

TRANSLITERATION

kāryā rova-darśana-sveda-rūpaṇe ca eva . kuntala-kuṇḍala-aṅgada-gaṇḍa-āśraye abhinaya .. 72..

Shloka 73

गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुदर्शने तथैव च क्रोधे । कोऽसाविति निर्देशेऽथ कर्णकण्डुनयने चैव ॥ ७३॥

PADACHEDA

गर्वे अहम् इति ललाटे रिपु-दर्शने तथा एव च क्रोधे । कः असौ इति निर्देशे अथ कर्ण-कण्डु-नयने च एव ॥ ७३॥

TRANSLITERATION

garve aham iti lalāṭe ripu-darśane tathā eva ca krodhe . kaḥ asau iti nirdeśe atha karṇa-kaṇḍu-nayane ca eva .. 73..

Shloka 74

संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च । कलहे स्वस्तिकयुपतां परस्परोत्पीडिता बन्धे ॥ ७४॥

PADACHEDA

संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च । कलहे स्वस्तिक-युपताम् परस्पर-उत्पीडिताः बन्धे ॥ ७४॥

TRANSLITERATION

saṃyuktā saṃyoge kāryā viśleṣitā viyoge ca . kalahe svastika-yupatām paraspara-utpīḍitāḥ bandhe .. 74..

Shloka 75

द्वाभ्यां तु वात्मपार्श्वे दक्षिणतो निननिशावसानानि । अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत ॥ ७५॥

PADACHEDA

द्वाभ्याम् तु वा आत्म-पार्श्वे दक्षिणतस् निन-निशा-अवसानानि । अभिमुख-पराङ्मुखाभ्याम् विश्लिष्टाभ्याम् प्रयुञ्जीत ॥ ७५॥

TRANSLITERATION

dvābhyām tu vā ātma-pārśve dakṣiṇatas nina-niśā-avasānāni . abhimukha-parāṅmukhābhyām viśliṣṭābhyām prayuñjīta .. 75..

Shloka 76

पुनरपि च भ्रमिताग्ररूपा शिलावर्तयन्त्रशैलेषु । परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम् ॥ ७६॥

PADACHEDA

पुनर् अपि च भ्रमित-अग्र-रूपा शिला-वर्त-यन्त्र-शैलेषु । परिवेषणे तथा एव हि कार्या च अधोमुखी नित्यम् ॥ ७६॥

TRANSLITERATION

punar api ca bhramita-agra-rūpā śilā-varta-yantra-śaileṣu . pariveṣaṇe tathā eva hi kāryā ca adhomukhī nityam .. 76..

Shloka 77

श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कर्या । शकस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या ॥ ७७॥

PADACHEDA

श्लिष्टा ललाट-पट्टेषु अधोमुखी शम्भु-रूपणे । शकस्य अपि उत्ताना तद्-ज्ञैः तिर्यक्-स्थिता कार्या ॥ ७७॥

TRANSLITERATION

śliṣṭā lalāṭa-paṭṭeṣu adhomukhī śambhu-rūpaṇe . śakasya api uttānā tad-jñaiḥ tiryak-sthitā kāryā .. 77..

Shloka 78

द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् । श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया ॥ ७८॥

PADACHEDA

द्वाभ्याम् सन्दर्शयेत् नित्यम् सम्पूर्ण चन्द्र-मण्डलम् । श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या हि उत्तान-संश्रया ॥ ७८॥

TRANSLITERATION

dvābhyām sandarśayet nityam sampūrṇa candra-maṇḍalam . śliṣṭā lalāṭe śakrasya kāryā hi uttāna-saṃśrayā .. 78..

Shloka 79

परिमण्डलं भ्रमिततया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य । हरनयने च ललाटे शक्रस्यऽप्युगुत्ताना ॥ ७९॥

PADACHEDA

परिमण्डलम् भ्रमित-तया मण्डलम् आदर्शयेत् च चन्द्रस्य । हर-नयने च ललाटे शक्रस्य अपि उच् उत्ताना ॥ ७९॥

TRANSLITERATION

parimaṇḍalam bhramita-tayā maṇḍalam ādarśayet ca candrasya . hara-nayane ca lalāṭe śakrasya api uc uttānā .. 79..

Shloka 80

यस्याङ्गुल्यस्तु वितताः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः । ऊर्ध्वा ह्यसङ्गताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः ॥ ८०॥

PADACHEDA

यस्य अङ्गुल्यः तु वितताः सह अङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः । ऊर्ध्वाः हि असङ्ग-ता-अग्राः च स भवेत् पद्म-कोशकः ॥ ८०॥

TRANSLITERATION

yasya aṅgulyaḥ tu vitatāḥ saha aṅguṣṭhena kuñcitāḥ . ūrdhvāḥ hi asaṅga-tā-agrāḥ ca sa bhavet padma-kośakaḥ .. 80..

Shloka 81

बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणे कुचदर्शनश्च नारीणाम् । ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु ॥ ८१॥

PADACHEDA

बिल्व-कपित्थ-फलानाम् ग्रहणे कुच-दर्शनः च नारीणाम् । ग्रहणे हि आमिष-लाभे भवन्ति ताः कुञ्चित-अग्राः तु ॥ ८१॥

TRANSLITERATION

bilva-kapittha-phalānām grahaṇe kuca-darśanaḥ ca nārīṇām . grahaṇe hi āmiṣa-lābhe bhavanti tāḥ kuñcita-agrāḥ tu .. 81..

Shloka 82

बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं च निर्देश्यम् । देवार्चनबलिहरणे समुद्गके साग्रपिण्डदाने च । कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन ॥ ८२॥

PADACHEDA

बहु-जाति-बीजपूरकम् आमिष-खण्डम् च निर्देश्यम् । देव-अर्चन-बलि-हरणे स मुद्गके साग्र-पिण्ड-दाने च । कार्यः पुष्प-प्रकरः च पद्म-कोशेन हस्तेन ॥ ८२॥

TRANSLITERATION

bahu-jāti-bījapūrakam āmiṣa-khaṇḍam ca nirdeśyam . deva-arcana-bali-haraṇe sa mudgake sāgra-piṇḍa-dāne ca . kāryaḥ puṣpa-prakaraḥ ca padma-kośena hastena .. 82..

Shloka 83

मणिबन्धनविश्लिष्टाभ्यां प्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम् । कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाविनयः ॥ ८३॥

PADACHEDA

मणिबन्धन-विश्लिष्टाभ्याम् प्रविरल-चलित-अङ्गुलि-कराभ्याम् । कार्यः विवर्तिताभ्याम् विकसित-कमल-उत्पल-अ विनयः ॥ ८३॥

TRANSLITERATION

maṇibandhana-viśliṣṭābhyām pravirala-calita-aṅguli-karābhyām . kāryaḥ vivartitābhyām vikasita-kamala-utpala-a vinayaḥ .. 83..

Shloka 84

अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य च । तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिराः करः ॥ ८४॥

PADACHEDA

अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सह अङ्गुष्ठेन यस्य च । तथा निम्न-तलः च एव स तु सर्प-शिराः करः ॥ ८४॥

TRANSLITERATION

aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ saha aṅguṣṭhena yasya ca . tathā nimna-talaḥ ca eva sa tu sarpa-śirāḥ karaḥ .. 84..

Shloka 85

एषः सलिलप्रदाने भुजगतौ तोयसेचने चैव । आस्फोटने च योज्यः करिकुम्भास्फालनाद्येषु ॥ ८५॥

PADACHEDA

एषः सलिल-प्रदाने भुज-गतौ तोय-सेचने च एव । आस्फोटने च योज्यः करि-कुम्भ-आस्फालन-आद्येषु ॥ ८५॥

TRANSLITERATION

eṣaḥ salila-pradāne bhuja-gatau toya-secane ca eva . āsphoṭane ca yojyaḥ kari-kumbha-āsphālana-ādyeṣu .. 85..

Shloka 86

अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां समागमः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेत् मृगशीर्षकः ॥ ८६॥

PADACHEDA

अधोमुखीनाम् सर्वासाम् अङ्गुलीनाम् समागमः । स भवेत् मृगशीर्षकः ॥ ८६॥

TRANSLITERATION

adhomukhīnām sarvāsām aṅgulīnām samāgamaḥ . sa bhavet mṛgaśīrṣakaḥ .. 86..

Shloka 87

इह साम्प्रतमस्त्यद्य शक्तेश्चोल्लासनेऽक्षपाते च । स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत् ॥ ८७॥

PADACHEDA

इह साम्प्रतम् अस्ति अद्य शक्तेः च उल्लासने अक्षपाते च । स्वेद-अपमार्जनेषु च कुट्ट-मिते प्रचलितः तु भवेत् ॥ ८७॥

TRANSLITERATION

iha sāmpratam asti adya śakteḥ ca ullāsane akṣapāte ca . sveda-apamārjaneṣu ca kuṭṭa-mite pracalitaḥ tu bhavet .. 87..

Shloka 88

त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्याङ्गुष्ठका यदा । काङ्गुलोऽनामिका वक्रा यदाश्चोर्ध्वा कनीयसी ॥ ८८॥

PADACHEDA

त्रेताग्नि-संस्थिता मध्या तर्जन्या अङ्गुष्ठका यदा । वक्रा यदाः च ऊर्ध्वा कनीयसी ॥ ८८॥

TRANSLITERATION

tretāgni-saṃsthitā madhyā tarjanyā aṅguṣṭhakā yadā . vakrā yadāḥ ca ūrdhvā kanīyasī .. 88..

Shloka 89

एतेन तरुणफलानि नानाविधानि च लघूनि । कार्यानि रोषजानि स्त्रीवचान्यङ्गुलिक्षेपैः ॥ ८९॥

PADACHEDA

एतेन तरुण-फलानि नानाविधानि च लघूनि । कार्यानि रोष-जानि स्त्री-वचानि अङ्गुलि-क्षेपैः ॥ ८९॥

TRANSLITERATION

etena taruṇa-phalāni nānāvidhāni ca laghūni . kāryāni roṣa-jāni strī-vacāni aṅguli-kṣepaiḥ .. 89..

Shloka 90

मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् । ग्राह्यं मरालपदमिति तज्ज्ञैरेव प्रयोगेषु ॥ ९०॥

PADACHEDA

मरकत-वैदूर्य-आदेः प्रदर्शनम् सुमनसाम् च कर्तव्यम् । ग्राह्यम् मरालपदम् इति तद्-ज्ञैः एव प्रयोगेषु ॥ ९०॥

TRANSLITERATION

marakata-vaidūrya-ādeḥ pradarśanam sumanasām ca kartavyam . grāhyam marālapadam iti tad-jñaiḥ eva prayogeṣu .. 90..

Shloka 91

आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः ॥ ९१॥

PADACHEDA

आवर्तिताः कर-तले यस्य अङ्गुल्यः भवन्ति हि । पार्श्व-आगत-विकीर्णाः च स भवेत् अलपल्लवः ॥ ९१॥

TRANSLITERATION

āvartitāḥ kara-tale yasya aṅgulyaḥ bhavanti hi . pārśva-āgata-vikīrṇāḥ ca sa bhavet alapallavaḥ .. 91..

Shloka 92

प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु । पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः ॥ ९२॥

PADACHEDA

प्रतिषेध-कृते योज्यः कस्य शून्य-वचनेषु । पुनर् आत्म-उपन्यासः स्त्रीणाम् एतेन कर्तव्यः ॥ ९२॥

TRANSLITERATION

pratiṣedha-kṛte yojyaḥ kasya śūnya-vacaneṣu . punar ātma-upanyāsaḥ strīṇām etena kartavyaḥ .. 92..

Shloka 93

तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी । तासां मध्ये स्थितोङ्गुष्ठः स करश्चतुरस्मृतः ॥ ९३॥

PADACHEDA

तिस्रः प्रसारिताः यत्र तथा च ऊर्ध्वा कनीयसी । तासाम् मध्ये स्थित-उङ्गुष्ठः स करः चतुर-स्मृतः ॥ ९३॥

TRANSLITERATION

tisraḥ prasāritāḥ yatra tathā ca ūrdhvā kanīyasī . tāsām madhye sthita-uṅguṣṭhaḥ sa karaḥ catura-smṛtaḥ .. 93..

Shloka 94

नयविनयनियमसुनितुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु । वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः ॥ ९४॥

PADACHEDA

नय-विनय-नियम-सु नि-तुण-बाल-आतुर-सत्य-कैतव-अर्थेषु । वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः ॥ ९४॥

TRANSLITERATION

naya-vinaya-niyama-su ni-tuṇa-bāla-ātura-satya-kaitava-artheṣu . vākye yukte pathye satye praśame ca viniyojyaḥ .. 94..

Shloka 95

एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन । विकृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव ॥ ९५॥

PADACHEDA

एकेन द्वाभ्याम् वा किञ्चिद् मण्डल-कृतेन हस्तेन । विकृत-विचारित-चरितम् वितर्कितम् लज्जितम् च एव ॥ ९५॥

TRANSLITERATION

ekena dvābhyām vā kiñcid maṇḍala-kṛtena hastena . vikṛta-vicārita-caritam vitarkitam lajjitam ca eva .. 95..

Shloka 96

नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः । संयुतकरणेनैव तु चरेणैतानि कुर्वीत ॥ ९६॥

PADACHEDA

नयन-औपम्यम् पद्म-दल-रूपणम् हरिण-कर्ण-निर्देशः । संयुत-करणेन एव तु चरेण एतानि कुर्वीत ॥ ९६॥

TRANSLITERATION

nayana-aupamyam padma-dala-rūpaṇam hariṇa-karṇa-nirdeśaḥ . saṃyuta-karaṇena eva tu careṇa etāni kurvīta .. 96..

Shloka 97

लीला रती रुचि च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिं च । सञ्ज्ञामात्रं प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम् ॥ ९७॥

PADACHEDA

लीला रती रुचि च स्मृति-बुद्धि-विभावनाः क्षमाम् पुष्टिम् च । सञ्ज्ञा-मात्रम् प्रणयम् विचारणम् सङ्ग-तम् शौचम् ॥ ९७॥

TRANSLITERATION

līlā ratī ruci ca smṛti-buddhi-vibhāvanāḥ kṣamām puṣṭim ca . sañjñā-mātram praṇayam vicāraṇam saṅga-tam śaucam .. 97..

Shloka 98

चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् । प्रश्नं वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं स्तोकम् ॥ ९८॥

PADACHEDA

चातुर्यम् माधुर्यम् दाक्षिण्यम् मार्दवम् सुखम् शीलम् । प्रश्नम् वार्ता-युक्तिम् वेषम् मृदु-शाद्वलम् स्तोकम् ॥ ९८॥

TRANSLITERATION

cāturyam mādhuryam dākṣiṇyam mārdavam sukham śīlam . praśnam vārtā-yuktim veṣam mṛdu-śādvalam stokam .. 98..

Shloka 99

विभवाविभौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहान् दारान् । नानावर्णाश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत ॥ ९९॥

PADACHEDA

विभव-अविभौ सुरतम् गुण-अगुणौ यौवनम् गृहान् दारान् । नाना वर्णाः च तथा चतुरेण एवम् प्रयुञ्जीत ॥ ९९॥

TRANSLITERATION

vibhava-avibhau suratam guṇa-aguṇau yauvanam gṛhān dārān . nānā varṇāḥ ca tathā catureṇa evam prayuñjīta .. 99..

Shloka 100

सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन । परिमुदितेन तु नीलं वर्णाश्चतुरेण हस्तेन ॥ १००॥

PADACHEDA

सितम् ऊर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तम् पीतम् च मण्डल-कृतेन । परिमुदितेन तु नीलम् वर्णाः चतुरेण हस्तेन ॥ १००॥

TRANSLITERATION

sitam ūrdhvena tu kuryāt raktam pītam ca maṇḍala-kṛtena . parimuditena tu nīlam varṇāḥ catureṇa hastena .. 100..

Shloka 101

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ भ्रमरे करे ॥ १०१॥

PADACHEDA

मध्यमाङ्गुष्ठ-सन्दंशः वक्रा च एव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वम् अन्ये प्रकीर्णे च द्वि-अङ्गुल्यौ भ्रमरे करे ॥ १०१॥

TRANSLITERATION

madhyamāṅguṣṭha-sandaṃśaḥ vakrā ca eva pradeśinī . ūrdhvam anye prakīrṇe ca dvi-aṅgulyau bhramare kare .. 101..

Shloka 102

पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम् । पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपुरश्च ॥ १०२॥

PADACHEDA

पद्म-उत्पल-कुमुदानाम् अन्येषाम् च एव दीर्घवृन्तानाम् । पुष्पाणाम् ग्रहण-विधिः कर्तव्यः कर्ण-पुरः च ॥ १०२॥

TRANSLITERATION

padma-utpala-kumudānām anyeṣām ca eva dīrghavṛntānām . puṣpāṇām grahaṇa-vidhiḥ kartavyaḥ karṇa-puraḥ ca .. 102..

Shloka 103

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । बालालापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा ॥ १०३॥

PADACHEDA

विच्युतः च स शब्दः च कार्यः निर्भत्सन-आदिषु । बाल-आलापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा ॥ १०३॥

TRANSLITERATION

vicyutaḥ ca sa śabdaḥ ca kāryaḥ nirbhatsana-ādiṣu . bāla-ālāpe ca śīghre ca tāle viśvāsane tathā .. 103..

Shloka 104

तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः । भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते ॥ १०४॥

PADACHEDA

तर्जनी-मध्यमा-अङ्गुष्ठाः त्रेताग्नि-स्थाः निरन्तराः । भवेयुः हंस-वक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते ॥ १०४॥

TRANSLITERATION

tarjanī-madhyamā-aṅguṣṭhāḥ tretāgni-sthāḥ nirantarāḥ . bhaveyuḥ haṃsa-vaktrasya śeṣe dve samprasārite .. 104..

Shloka 105

श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगेषु । कार्योऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्यन्दिताग्रेण ॥ १०५॥

PADACHEDA

श्लक्ष्ण-अल्प-शिथिल-लाघव-निस्सार-अर्थे मृदु-त्व-योगेषु । कार्यः अभिनय-विशेषः किञ्चिद् प्रस्यन्दित-अग्रेण ॥ १०५॥

TRANSLITERATION

ślakṣṇa-alpa-śithila-lāghava-nissāra-arthe mṛdu-tva-yogeṣu . kāryaḥ abhinaya-viśeṣaḥ kiñcid prasyandita-agreṇa .. 105..

Shloka 106

समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी । अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः ॥ १०६॥

PADACHEDA

समाः प्रसारिताः तिस्रः तथा च ऊर्ध्वा कनीयसी । अङ्गुष्ठः कुञ्चितः च एव हंसपक्षः इति स्मृतः ॥ १०६॥

TRANSLITERATION

samāḥ prasāritāḥ tisraḥ tathā ca ūrdhvā kanīyasī . aṅguṣṭhaḥ kuñcitaḥ ca eva haṃsapakṣaḥ iti smṛtaḥ .. 106..

Shloka 107

एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव । कार्यः प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम् ॥ १०७॥

PADACHEDA

एष च निवाप-सलिले दातव्ये गण्ड-संश्रये च एव । कार्यः प्रतिग्रह-आचमन-भोजन-अर्थेषु विप्राणाम् ॥ १०७॥

TRANSLITERATION

eṣa ca nivāpa-salile dātavye gaṇḍa-saṃśraye ca eva . kāryaḥ pratigraha-ācamana-bhojana-artheṣu viprāṇām .. 107..

Shloka 108

आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने रोमहर्षणे चैव । स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्यः संवाहने चैव ॥ १०८॥

PADACHEDA

आलिङ्गने महा-स्तम्भ-दर्शने रोमहर्षणे च एव । स्पर्शे अनुलेपन-अर्थे योज्यः संवाहने च एव ॥ १०८॥

TRANSLITERATION

āliṅgane mahā-stambha-darśane romaharṣaṇe ca eva . sparśe anulepana-arthe yojyaḥ saṃvāhane ca eva .. 108..

Shloka 109

पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः । कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव ॥ १०९॥

PADACHEDA

पुनर् एव च नारीणाम् स्तनान्तर-स्थेन विभ्रम-विशेषाः । कार्याः यथारसम् स्युः दुःखे हनु-धारणे च एव ॥ १०९॥

TRANSLITERATION

punar eva ca nārīṇām stanāntara-sthena vibhrama-viśeṣāḥ . kāryāḥ yathārasam syuḥ duḥkhe hanu-dhāraṇe ca eva .. 109..

Shloka 110

तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्व ह्यरालस्य यथा भवेत् । आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इति स्मृतः ॥ ११०॥

PADACHEDA

तर्जनी-अङ्गुष्ठ-सन्दंशः तु हि अरालस्य यथा भवेत् । आभुग्न-तल-मध्य-स्थः स सन्दंशः इति स्मृतः ॥ ११०॥

TRANSLITERATION

tarjanī-aṅguṣṭha-sandaṃśaḥ tu hi arālasya yathā bhavet . ābhugna-tala-madhya-sthaḥ sa sandaṃśaḥ iti smṛtaḥ .. 110..

Shloka 111

सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ह्यग्रजो मुखजस्तथा । तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृंहितः ॥ १११॥

PADACHEDA

सन्दंशः त्रिविधः हि अग्र-जः मुख-जः तथा । तथा पार्श्व-गतः च एव रस-भाव-उपबृंहितः ॥ १११॥

TRANSLITERATION

sandaṃśaḥ trividhaḥ hi agra-jaḥ mukha-jaḥ tathā . tathā pārśva-gataḥ ca eva rasa-bhāva-upabṛṃhitaḥ .. 111..

Shloka 112

पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् । शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः ॥ ११२॥

PADACHEDA

पुष्प-अपचय-ग्रथने ग्रहणे तृण-पर्ण-केश-सूत्राणाम् । शल्य-अवयव-ग्रहण-अपकर्षणे च अग्र-सन्दंशः ॥ ११२॥

TRANSLITERATION

puṣpa-apacaya-grathane grahaṇe tṛṇa-parṇa-keśa-sūtrāṇām . śalya-avayava-grahaṇa-apakarṣaṇe ca agra-sandaṃśaḥ .. 112..

Shloka 113

वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैअव । धिगिति च वचनं रोषे मुखसन्दंशस्य कर्माणि ॥ ११३॥

PADACHEDA

वृन्तात् पुष्प-उद्धरणम् वर्ति-शलाका-आदि-पूरणम् । धिक् इति च वचनम् रोषे मुख-सन्दंशस्य कर्माणि ॥ ११३॥

TRANSLITERATION

vṛntāt puṣpa-uddharaṇam varti-śalākā-ādi-pūraṇam . dhik iti ca vacanam roṣe mukha-sandaṃśasya karmāṇi .. 113..

Shloka 114

यज्ञोपवीतधारणवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु । योगे ध्याने स्तोके संयुक्तकरणस्तु कर्तव्यः ॥ ११४॥

PADACHEDA

यज्ञोपवीत-धारण-वेधन-गुण-सूक्ष्म-बाण-लक्ष्येषु । योगे ध्याने स्तोके संयुक्त-करणः तु कर्तव्यः ॥ ११४॥

TRANSLITERATION

yajñopavīta-dhāraṇa-vedhana-guṇa-sūkṣma-bāṇa-lakṣyeṣu . yoge dhyāne stoke saṃyukta-karaṇaḥ tu kartavyaḥ .. 114..

Shloka 115

पेशलकुत्सासूयादोषवचने च वामहस्तेन । किञ्चिद् विवर्तितकराग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः ॥ ११५॥

PADACHEDA

पेशल-कुत्स-असूया-दोष-वचने च वाम-हस्तेन । किञ्चिद् विवर्तित-कर-अग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः ॥ ११५॥

TRANSLITERATION

peśala-kutsa-asūyā-doṣa-vacane ca vāma-hastena . kiñcid vivartita-kara-agraḥ prayujyate pārśvasandaṃśaḥ .. 115..

Shloka 116

आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्तप्रवालरचने च । निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभिः ॥ ११६॥

PADACHEDA

आलेख्य-नेत्र-रञ्जन-वितर्कवन्त-प्रवाल-रचने च । निष्पीडनम् तथा अलक्तकस्य च नारीभिः ॥ ११६॥

TRANSLITERATION

ālekhya-netra-rañjana-vitarkavanta-pravāla-racane ca . niṣpīḍanam tathā alaktakasya ca nārībhiḥ .. 116..

Shloka 117

समागताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः ॥ ११७॥

PADACHEDA

समागत-अग्राः सहिताः यस्य अङ्गुल्यः भवन्ति हि । ऊर्ध्वा हंस-मुखस्य इव स भवेत् मुकुलः करः ॥ ११७॥

TRANSLITERATION

samāgata-agrāḥ sahitāḥ yasya aṅgulyaḥ bhavanti hi . ūrdhvā haṃsa-mukhasya iva sa bhavet mukulaḥ karaḥ .. 117..

Shloka 118

देवार्च्चनबलिकरणे पद्मोत्पलकुमुदरूपणे चैव । विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीर्णश्च ॥ ११८॥

PADACHEDA

देव-अर्च्चन-बलि-करणे पद्म-उत्पल-कुमुद-रूपणे च एव । विट-चुम्बने च कार्यः विकुत्सिते विप्रकीर्णः च ॥ ११८॥

TRANSLITERATION

deva-arccana-bali-karaṇe padma-utpala-kumuda-rūpaṇe ca eva . viṭa-cumbane ca kāryaḥ vikutsite viprakīrṇaḥ ca .. 118..

Shloka 119

भोजनहिरण्यगणनामुखसङ्कोचप्रदानशीघ्रेषु । मुकुलितकुसुमेषु च तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः ॥ ११९॥

PADACHEDA

भोजन-हिरण्य-गणना-मुख-सङ्कोच-प्रदान-शीघ्रेषु । मुकुलित-कुसुमेषु च तथा तद्-ज्ञैः एष प्रयोक्तव्यः ॥ ११९॥

TRANSLITERATION

bhojana-hiraṇya-gaṇanā-mukha-saṅkoca-pradāna-śīghreṣu . mukulita-kusumeṣu ca tathā tad-jñaiḥ eṣa prayoktavyaḥ .. 119..

Shloka 120

पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा । ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केशचौर्यग्रहादिषु ॥ १२०॥

PADACHEDA

पद्मकोशस्य हस्तस्य हि अङ्गुल्यः कुञ्चिताः यदा । ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केश-चौर्य-ग्रह-आदिषु ॥ १२०॥

TRANSLITERATION

padmakośasya hastasya hi aṅgulyaḥ kuñcitāḥ yadā . ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaḥ keśa-caurya-graha-ādiṣu .. 120..

Shloka 121

शिरः कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे । संहव्याघ्रेष्वभिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा ॥ १२१॥

PADACHEDA

शिरः कण्डूयने च एव कुष्ठ-व्याधि-निरूपणे । संह-व्याघ्रेषु अभिनयः प्रस्तर-ग्रहणे तथा ॥ १२१॥

TRANSLITERATION

śiraḥ kaṇḍūyane ca eva kuṣṭha-vyādhi-nirūpaṇe . saṃha-vyāghreṣu abhinayaḥ prastara-grahaṇe tathā .. 121..

Shloka 122

मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूलकरेऽङ्गुली ॥ १२२॥

PADACHEDA

मध्यमाङ्गुष्ठ-सन्दंशः वक्रा च एव प्रदेशिनी । शेषे तल-स्थे कर्तव्ये ताम्र-चूल-करे अङ्गुली ॥ १२२॥

TRANSLITERATION

madhyamāṅguṣṭha-sandaṃśaḥ vakrā ca eva pradeśinī . śeṣe tala-sthe kartavye tāmra-cūla-kare aṅgulī .. 122..

Shloka 123

विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु । ताले विश्वसने चैव शीघ्रार्थे सन्ज्ञितेषु च ॥ १२३॥

PADACHEDA

विच्युतः च स शब्दः च कार्यः निर्भत्सन-आदिषु । ताले विश्वसने च एव शीघ्र-अर्थे सन्ज्ञितेषु च ॥ १२३॥

TRANSLITERATION

vicyutaḥ ca sa śabdaḥ ca kāryaḥ nirbhatsana-ādiṣu . tāle viśvasane ca eva śīghra-arthe sanjñiteṣu ca .. 123..

Shloka 124

तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा । एश एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे ॥ १२४॥

PADACHEDA

तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा । एशः एव करः कार्यः बाल-आलाप-निमन्त्रणे ॥ १२४॥

TRANSLITERATION

tathā kalāsu kāṣṭhāsu nimeṣe tu kṣaṇe tathā . eśaḥ eva karaḥ kāryaḥ bāla-ālāpa-nimantraṇe .. 124..

Shloka 125

अथवा अङ्गुल्यः संहिता वक्रा उपर्युङ्गुष्ठपीडिताः । प्रसारिता कनीष्ठाच ताम्रचूडः करः स्मृतः ॥ १२५॥

PADACHEDA

अथवा अङ्गुल्यः संहिताः वक्राः उपरि उङ्गुष्ठ-पीडिताः । प्रसारिता ताम्रचूडः करः स्मृतः ॥ १२५॥

TRANSLITERATION

athavā aṅgulyaḥ saṃhitāḥ vakrāḥ upari uṅguṣṭha-pīḍitāḥ . prasāritā tāmracūḍaḥ karaḥ smṛtaḥ .. 125..

Shloka 126

शतं सहस्रं लक्षं च करेणैकेन योजयेत् । क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा ॥ १२६॥

PADACHEDA

शतम् सहस्रम् लक्षम् च करेण एकेन योजयेत् । क्षिप्र-मुक्त-अङ्गुलीभिः तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषः तथा ॥ १२६॥

TRANSLITERATION

śatam sahasram lakṣam ca kareṇa ekena yojayet . kṣipra-mukta-aṅgulībhiḥ tu sphuliṅgān vipruṣaḥ tathā .. 126..

Shloka 127

असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । अतश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत ॥ १२७॥

PADACHEDA

असंयुताः कराः हि एते मया प्रोक्ताः द्विजोत्तमाः । अतस् च संयुतान् हस्तान् गदतः मे निबोधत ॥ १२७॥

TRANSLITERATION

asaṃyutāḥ karāḥ hi ete mayā proktāḥ dvijottamāḥ . atas ca saṃyutān hastān gadataḥ me nibodhata .. 127..

Shloka 128

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः । देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने ॥ १२८॥

PADACHEDA

पताकाभ्याम् तु हस्ताभ्याम् संश्लेषात् अञ्जलिः स्मृतः । देवतानाम् गुरूणाम् च मित्राणाम् च अभिवादने ॥ १२८॥

TRANSLITERATION

patākābhyām tu hastābhyām saṃśleṣāt añjaliḥ smṛtaḥ . devatānām gurūṇām ca mitrāṇām ca abhivādane .. 128..

Shloka 129

स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा । देवतानां शिरःस्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः । वक्षस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां त्वनियतो भवेत् ॥ १२९॥

PADACHEDA

स्थानानि अस्य पुनर् त्रीणि वक्षः वक्त्रम् शिरः तथा । देवतानाम् शिरः-स्थः तु गुरूणाम् आस्य-संस्थितः । वक्ष-स्थः च एव मित्राणाम् स्त्रीणाम् तु अनियतः भवेत् ॥ १२९॥

TRANSLITERATION

sthānāni asya punar trīṇi vakṣaḥ vaktram śiraḥ tathā . devatānām śiraḥ-sthaḥ tu gurūṇām āsya-saṃsthitaḥ . vakṣa-sthaḥ ca eva mitrāṇām strīṇām tu aniyataḥ bhavet .. 129..

Shloka 130

उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात् । हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत ॥ १३०॥

PADACHEDA

उभाभ्याम् अपि हस्ताभ्याम् अन्यः अन्यम् पार्श्व-सङ्ग्रहात् । हस्तः कपोतकः नाम कर्म च अस्य निबोधत ॥ १३०॥

TRANSLITERATION

ubhābhyām api hastābhyām anyaḥ anyam pārśva-saṅgrahāt . hastaḥ kapotakaḥ nāma karma ca asya nibodhata .. 130..

Shloka 131

एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे । शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः ॥ १३१॥

PADACHEDA

एष विनय-अभ्युपगमे प्रणाम-करणे गुरोः च सम्भाषे । शीते भये च कार्यः वक्षः-स्थः कम्पितः स्त्रीभिः ॥ १३१॥

TRANSLITERATION

eṣa vinaya-abhyupagame praṇāma-karaṇe guroḥ ca sambhāṣe . śīte bhaye ca kāryaḥ vakṣaḥ-sthaḥ kampitaḥ strībhiḥ .. 131..

Shloka 132

अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु । एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे ॥ १३२॥

PADACHEDA

अयम् एव अङ्गुलि-परिघृष्यमाण-मुक्तः तु खिन्न-वाक्येषु । एतावत् इति च कार्यः न इदानीम् कृत्यम् इति च अर्थे ॥ १३२॥

TRANSLITERATION

ayam eva aṅguli-parighṛṣyamāṇa-muktaḥ tu khinna-vākyeṣu . etāvat iti ca kāryaḥ na idānīm kṛtyam iti ca arthe .. 132..

Shloka 133

अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः । स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते ॥ १३३॥

PADACHEDA

अङ्गुल्यः यस्य हस्तस्य हि अन्योन्य-अन्तर-निस्सृताः । स कर्कटः इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते ॥ १३३॥

TRANSLITERATION

aṅgulyaḥ yasya hastasya hi anyonya-antara-nissṛtāḥ . sa karkaṭaḥ iti jñeyaḥ karaḥ karma ca vakṣyate .. 133..

Shloka 134

एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितविजृम्भणे बृहद्देहे । हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणेऽर्थतत्त्वज्ञैः ॥ १३४॥

PADACHEDA

एष मदन-अङ्गमर्दे सुप्त-उत्थित-विजृम्भणे बृहत्-देहे । हनु-धारणे च योज्यः शङ्ख-ग्रहणे अर्थ-तत्त्व-ज्ञैः ॥ १३४॥

TRANSLITERATION

eṣa madana-aṅgamarde supta-utthita-vijṛmbhaṇe bṛhat-dehe . hanu-dhāraṇe ca yojyaḥ śaṅkha-grahaṇe artha-tattva-jñaiḥ .. 134..

Shloka 135

मणिबन्धविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ । उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ १३५॥

PADACHEDA

मणिबन्ध-विन्यस्तौ अरालौ स्त्री-प्रयोजितौ । उत्तानौ वाम-पार्श्व-स्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ १३५॥

TRANSLITERATION

maṇibandha-vinyastau arālau strī-prayojitau . uttānau vāma-pārśva-sthau svastikaḥ parikīrtitaḥ .. 135..

Shloka 136

स्वस्तिकविच्युइतिकरणाद् दिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च । ऋतवो मही तथौघं विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात् ॥ १३६॥

PADACHEDA

स्वस्तिक-विच्युइति-करणात् दिशः घनाः खम् वनम् समुद्राः च । ऋतवः मही तथा ओघम् विस्तीर्णम् च अभिनेयम् स्यात् ॥ १३६॥

TRANSLITERATION

svastika-vicyuiti-karaṇāt diśaḥ ghanāḥ kham vanam samudrāḥ ca . ṛtavaḥ mahī tathā ogham vistīrṇam ca abhineyam syāt .. 136..

Shloka 137

खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । शृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः प्रणामकरणे तथा ॥ १३७॥

PADACHEDA

खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । शृङ्गार-अर्थेषु योक्तव्यः प्रणाम-करणे तथा ॥ १३७॥

TRANSLITERATION

khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ . śṛṅgāra-artheṣu yoktavyaḥ praṇāma-karaṇe tathā .. 137..

Shloka 138

अन्ये - कुमुदीतालवृन्तेषु कर्तव्यश्छत्रधरणे । इति ॥ १३८॥

PADACHEDA

अन्ये कुमुदी-तालवृन्तेषु कर्तव्यः छत्र-धरणे । इति ॥ १३८॥

TRANSLITERATION

anye kumudī-tālavṛnteṣu kartavyaḥ chatra-dharaṇe . iti .. 138..

Shloka 139

अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ । उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः ॥ १३९॥

PADACHEDA

अरालौ तु विपर्यस्तौ उत्तानौ वर्धमानकौ । उत्सङ्गः इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः ॥ १३९॥

TRANSLITERATION

arālau tu viparyastau uttānau vardhamānakau . utsaṅgaḥ iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe karaḥ .. 139..

Shloka 140

सनिष्पेषकृते चैव रोमामर्षकृतेऽपि च । निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत् ॥ १४०॥

PADACHEDA

स निष्पेष-कृते च एव रोम-अमर्ष-कृते अपि च । निष्पीडितः पुनर् च एव स्त्रीणाम् ईर्ष्या-कृते भवेत् ॥ १४०॥

TRANSLITERATION

sa niṣpeṣa-kṛte ca eva roma-amarṣa-kṛte api ca . niṣpīḍitaḥ punar ca eva strīṇām īrṣyā-kṛte bhavet .. 140..

Shloka 141

मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिचेष्टयेत् । स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधौ नाम नामतः ॥ १४१॥

PADACHEDA

मुकुलम् तु यदा हस्तम् कपित्थः परिचेष्टयेत् । स मन्तव्यः तदा हस्तः निषधौ नाम नामतः ॥ १४१॥

TRANSLITERATION

mukulam tu yadā hastam kapitthaḥ pariceṣṭayet . sa mantavyaḥ tadā hastaḥ niṣadhau nāma nāmataḥ .. 141..

Shloka 142

सङ्ग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च । सङ्क्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् ॥ १४२॥

PADACHEDA

सङ्ग्रह-परिग्रहौ धारणम् च समयः च सत्य-वचनम् च । सङ्क्षेपः संक्षिप्तम् निपीडितेन अभिनेतव्यम् ॥ १४२॥

TRANSLITERATION

saṅgraha-parigrahau dhāraṇam ca samayaḥ ca satya-vacanam ca . saṅkṣepaḥ saṃkṣiptam nipīḍitena abhinetavyam .. 142..

Shloka 143

शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः । निषधो नाम विज्ञेयः स भयार्ते विधीयते ॥ १४३॥

PADACHEDA

शिखरः तु यदा हस्तः मृगशीर्षेण पीडितः । निषधः नाम विज्ञेयः स भय-आर्ते विधीयते ॥ १४३॥

TRANSLITERATION

śikharaḥ tu yadā hastaḥ mṛgaśīrṣeṇa pīḍitaḥ . niṣadhaḥ nāma vijñeyaḥ sa bhaya-ārte vidhīyate .. 143..

Shloka 144

गृहीत्वा वामहस्तेन कर्पुराभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणं चापि वामस्य कर्पुराभ्यन्तरे न्यसेत् ॥ १४४॥

PADACHEDA

गृहीत्वा वाम-हस्तेन कर्पुर-अभ्यन्तरे भुजम् । दक्षिणम् च अपि वामस्य कर्पुर-अभ्यन्तरे न्यसेत् ॥ १४४॥

TRANSLITERATION

gṛhītvā vāma-hastena karpura-abhyantare bhujam . dakṣiṇam ca api vāmasya karpura-abhyantare nyaset .. 144..

Shloka 145

स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ् मुष्टीकृतो भवेत् । इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत ॥ १४५॥

PADACHEDA

स च अपि दक्षिणः हस्तः सम्यक् मुष्टीकृतः भवेत् । इति एष निषधः हस्तः कर्म च अस्य निबोधत ॥ १४५॥

TRANSLITERATION

sa ca api dakṣiṇaḥ hastaḥ samyak muṣṭīkṛtaḥ bhavet . iti eṣa niṣadhaḥ hastaḥ karma ca asya nibodhata .. 145..

Shloka 146

एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः । अभिमानावष्टम्भः स्तम्भस्थैर्यादय कार्याः ॥ १४६॥

PADACHEDA

एतेन धैर्य-मद-गर्व-सौष्ठव-औत्सुक्य-विक्रम-आटोपाः । अभिमान-अवष्टम्भः स्तम्भ-स्थैर्य-आदयः कार्याः ॥ १४६॥

TRANSLITERATION

etena dhairya-mada-garva-sauṣṭhava-autsukya-vikrama-āṭopāḥ . abhimāna-avaṣṭambhaḥ stambha-sthairya-ādayaḥ kāryāḥ .. 146..

Shloka 147

ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्योऽभिघट्टने ॥ १४७॥

PADACHEDA

ज्ञेयः वै निषधः नाम हंस-पक्षौ पर-अङ्ग-मुखौ । जालवातायन-आदीनाम् प्रयोक्तव्यः अभिघट्टने ॥ १४७॥

TRANSLITERATION

jñeyaḥ vai niṣadhaḥ nāma haṃsa-pakṣau para-aṅga-mukhau . jālavātāyana-ādīnām prayoktavyaḥ abhighaṭṭane .. 147..

Shloka 148

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ । यदा भवेतां करणे स दोल इति सन्ज्ञितः ॥ १४८॥

PADACHEDA

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ । यदा भवेताम् करणे स दोलः इति सन्ज्ञितः ॥ १४८॥

TRANSLITERATION

aṃsau praśithilau muktau patākau tu pralambitau . yadā bhavetām karaṇe sa dolaḥ iti sanjñitaḥ .. 148..

Shloka 149

सम्भ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चाऽवेगे । व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते च कार्योऽभिनयोगः ॥ १४९॥

PADACHEDA

सम्भ्रम-विषाद-मूर्च्छित-मद-अभिघाते तथा एव च अ वेगे । व्याधि-प्लुते च शस्त्र-क्षते च कार्यः अभिनय-योगः ॥ १४९॥

TRANSLITERATION

sambhrama-viṣāda-mūrcchita-mada-abhighāte tathā eva ca a vege . vyādhi-plute ca śastra-kṣate ca kāryaḥ abhinaya-yogaḥ .. 149..

Shloka 150

यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः । द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः ॥ १५०॥

PADACHEDA

यः तु सर्पशिराः प्रोक्तः तस्य अङ्गुलि-निरन्तरः । द्वितीयः पार्श्व-संश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः ॥ १५०॥

TRANSLITERATION

yaḥ tu sarpaśirāḥ proktaḥ tasya aṅguli-nirantaraḥ . dvitīyaḥ pārśva-saṃśliṣṭaḥ sa tu puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ .. 150..

Shloka 151

धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि । ग्राह्याण्युपनेयानि च तोयानयनापनयने च ॥ १५१॥

PADACHEDA

धान्य-फल-पुष्प-सदृशानि अनेन नानाविधानि युक्तानि । ग्राह्याणि उपनेयानि च तोय-आनयन-अपनयने च ॥ १५१॥

TRANSLITERATION

dhānya-phala-puṣpa-sadṛśāni anena nānāvidhāni yuktāni . grāhyāṇi upaneyāni ca toya-ānayana-apanayane ca .. 151..

Shloka 152

पताकौ तु यदा हस्तावूर्र्धाङ्गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः ॥ १५२॥

PADACHEDA

पताकौ तु यदा हस्तौ ऊर्र्धा-अङ्गुष्ठौ अधोमुखौ । उपरि उपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः ॥ १५२॥

TRANSLITERATION

patākau tu yadā hastau ūrrdhā-aṅguṣṭhau adhomukhau . upari upari vinyastau tadā sa makaraḥ karaḥ .. 152..

Shloka 153

सिंहव्यालद्विपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम् । ये चान्ये क्रव्यादा ह्यभिनेयास्तेऽर्थयोगेन ॥ १५३॥

PADACHEDA

सिंह-व्याल-द्विपि-प्रदर्शनम् नक्र-मकर-मत्स्यानाम् । ये च अन्ये क्रव्यादाः हि अभिनेयाः ते अर्थ-योगेन ॥ १५३॥

TRANSLITERATION

siṃha-vyāla-dvipi-pradarśanam nakra-makara-matsyānām . ye ca anye kravyādāḥ hi abhineyāḥ te artha-yogena .. 153..

Shloka 154

कूर्परांसोचितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत॥ १५४॥

PADACHEDA

कूर्पर-अंस-उचितौ हस्तौ यदा आस्ताम् सर्प-शीर्षकौ । गज-दन्तः स विज्ञेयः कर्म च अस्य निबोधत॥ १५४॥

TRANSLITERATION

kūrpara-aṃsa-ucitau hastau yadā āstām sarpa-śīrṣakau . gaja-dantaḥ sa vijñeyaḥ karma ca asya nibodhata.. 154..

Shloka 155

एव च वधुवराणमुद्वाहे चातिभारयोगे च । स्तम्भग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव ॥ १५५॥

PADACHEDA

एव च वधु-वराणम् उद्वाहे च अति भार-योगे च । स्तम्भ-ग्रहणे च तथा शैल-शिला-उत्पाटने च एव ॥ १५५॥

TRANSLITERATION

eva ca vadhu-varāṇam udvāhe ca ati bhāra-yoge ca . stambha-grahaṇe ca tathā śaila-śilā-utpāṭane ca eva .. 155..

Shloka 156

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ । शनैरधोमुखाविद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः ॥ १५६॥

PADACHEDA

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षसि अभिमुख-आञ्चितौ । शनैस् अधोमुख-आविद्धौ सः अवहित्थः इति स्मृतः ॥ १५६॥

TRANSLITERATION

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasi abhimukha-āñcitau . śanais adhomukha-āviddhau saḥ avahitthaḥ iti smṛtaḥ .. 156..

Shloka 157

दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च । उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः ॥ १५७॥

PADACHEDA

दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणाम् दर्शने तनु-त्वे च । उत्कण्ठिते च तद्-ज्ञैः अभिनय-योगः तु कर्तव्यः ॥ १५७॥

TRANSLITERATION

daurbalye niḥśvasite gātrāṇām darśane tanu-tve ca . utkaṇṭhite ca tad-jñaiḥ abhinaya-yogaḥ tu kartavyaḥ .. 157..

Shloka 158

मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः । वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ १५८॥

PADACHEDA

मुकुलः तु यदा हस्तः कपित्थ-परिवेष्टितः । वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म च अस्य निबोधत ॥ १५८॥

TRANSLITERATION

mukulaḥ tu yadā hastaḥ kapittha-pariveṣṭitaḥ . vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma ca asya nibodhata .. 158..

Shloka 159

सङ्ग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचं च । संक्षेपतस्तु संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् ॥ १५९॥

PADACHEDA

सङ्ग्रह-परिग्रहौ धारणम् च समयः च सत्यवचम् च । संक्षेपतः तु संक्षिप्तम् निपीडितेन अभिनेतव्यम् ॥ १५९॥

TRANSLITERATION

saṅgraha-parigrahau dhāraṇam ca samayaḥ ca satyavacam ca . saṃkṣepataḥ tu saṃkṣiptam nipīḍitena abhinetavyam .. 159..

Shloka 160

ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षो पराङ्गमुखौ । जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने ॥ १६०॥

PADACHEDA

ज्ञेयः वै वर्धमानः तु पर-अङ्ग-मुखौ । जालवातायन-आदीनाम् प्रयोक्तव्यः विघाटने ॥ १६०॥

TRANSLITERATION

jñeyaḥ vai vardhamānaḥ tu para-aṅga-mukhau . jālavātāyana-ādīnām prayoktavyaḥ vighāṭane .. 160..

Shloka 161

उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुताः संयुताश्च संक्षेपात् । अभिनयकरास्तु ये त्विह तेऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः ॥ १६१॥

PADACHEDA

उक्ताः हि एते द्विविधाः हि असंयुताः संयुताः च संक्षेपात् । अभिनय-कराः तु ये तु इह ते अन्यत्र अपि अर्थतः साध्याः ॥ १६१॥

TRANSLITERATION

uktāḥ hi ete dvividhāḥ hi asaṃyutāḥ saṃyutāḥ ca saṃkṣepāt . abhinaya-karāḥ tu ye tu iha te anyatra api arthataḥ sādhyāḥ .. 161..

Shloka 162

आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः । स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः ॥ १६२॥

PADACHEDA

आकृत्या चेष्टया चिह्नैः जात्या विज्ञाय तत् पुनर् । स्वयम् वितर्क्य कर्तव्यम् हस्त-अभिनयनम् बुधैः ॥ १६२॥

TRANSLITERATION

ākṛtyā ceṣṭayā cihnaiḥ jātyā vijñāya tat punar . svayam vitarkya kartavyam hasta-abhinayanam budhaiḥ .. 162..

Shloka 163

नास्ति कश्चिदहस्तस्तु नाट्येऽर्थोऽभिनयं प्रति । यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोषितम् ॥१६३॥

PADACHEDA

न अस्ति कश्चिद् अहस्तः तु नाट्ये अर्थः अभिनयम् प्रति । यस्य यत् दृश्यते रूपम् बहुशस् तत् मया उषितम् ॥१६३॥

TRANSLITERATION

na asti kaścid ahastaḥ tu nāṭye arthaḥ abhinayam prati . yasya yat dṛśyate rūpam bahuśas tat mayā uṣitam ..163..

Shloka 164

अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह । छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः ॥ १६४॥

PADACHEDA

अन्ये च अपि अर्थ-संयुक्ताः लौकिकाः ये कराः तु इह । छन्दतः ते नियोक्तव्याः रस-भाव-विचेष्टितैः ॥ १६४॥

TRANSLITERATION

anye ca api artha-saṃyuktāḥ laukikāḥ ye karāḥ tu iha . chandataḥ te niyoktavyāḥ rasa-bhāva-viceṣṭitaiḥ .. 164..

Shloka 165

देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च । हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्याः नृणां स्त्रीणां विशेषतः ॥ १६५॥

PADACHEDA

देशम् कालम् प्रयोगम् च अपि अर्थ-युक्तिम् अवेक्ष्य च । हस्ताः हि एते प्रयोक्तव्याः नृणाम् स्त्रीणाम् विशेषतः ॥ १६५॥

TRANSLITERATION

deśam kālam prayogam ca api artha-yuktim avekṣya ca . hastāḥ hi ete prayoktavyāḥ nṛṇām strīṇām viśeṣataḥ .. 165..

Shloka 166

सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि । तान्यहं सम्प्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु ॥ १६६॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् एव हस्तानाम् यानि कर्माणि सन्ति हि । तानि अहम् सम्प्रवक्ष्यामि रस-भाव-कृतानि तु ॥ १६६॥

TRANSLITERATION

sarveṣām eva hastānām yāni karmāṇi santi hi . tāni aham sampravakṣyāmi rasa-bhāva-kṛtāni tu .. 166..

Shloka 167

उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम् । परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च ॥ १६७॥

PADACHEDA

उत्कर्षणम् विकर्षणम् तथा च एव अपकर्षणम् । परिग्रहः निग्रहः च आह्वानम् नोदनम् एव च ॥ १६७॥

TRANSLITERATION

utkarṣaṇam vikarṣaṇam tathā ca eva apakarṣaṇam . parigrahaḥ nigrahaḥ ca āhvānam nodanam eva ca .. 167..

Shloka 168

संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा । विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा ॥ १६८॥

PADACHEDA

संश्लेषः च वियोगः च रक्षणम् मोक्षणम् तथा । विक्षेप-धूनने च एव विसर्गः तर्जनम् तथा ॥ १६८॥

TRANSLITERATION

saṃśleṣaḥ ca viyogaḥ ca rakṣaṇam mokṣaṇam tathā . vikṣepa-dhūnane ca eva visargaḥ tarjanam tathā .. 168..

Shloka 169

छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा । ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान् प्रति ॥ १६९॥

PADACHEDA

छेदनम् भेदनम् च एव स्फोटनम् मोटनम् तथा । ताडनम् च इति विज्ञेयम् तद्-ज्ञैः कर्म करान् प्रति ॥ १६९॥

TRANSLITERATION

chedanam bhedanam ca eva sphoṭanam moṭanam tathā . tāḍanam ca iti vijñeyam tad-jñaiḥ karma karān prati .. 169..

Shloka 170

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः ॥ १७०॥

PADACHEDA

उत्तानः पार्श्व-गः च एव तथा अधोमुखः एव च । हस्त-प्रचारः त्रिविधः नाट्य-तत्त्व-समाश्रयः ॥ १७०॥

TRANSLITERATION

uttānaḥ pārśva-gaḥ ca eva tathā adhomukhaḥ eva ca . hasta-pracāraḥ trividhaḥ nāṭya-tattva-samāśrayaḥ .. 170..

Shloka 171

सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधिः नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्जिअता बुधैः ॥ १७१॥

PADACHEDA

सर्वे हस्त-प्रचाराः च प्रयोगेषु यथा विधिः नेत्र-भ्रू-मुख-रागैः च कर्तव्या बुधैः ॥ १७१॥

TRANSLITERATION

sarve hasta-pracārāḥ ca prayogeṣu yathā vidhiḥ netra-bhrū-mukha-rāgaiḥ ca kartavyā budhaiḥ .. 171..

Shloka 172

करणं कर्म स्थानं प्रचायुक्तिं क्रियां च सम्प्रेक्ष्य । हस्ताभिनयतज्ज्ञैः कार्यो लोकोपचारेण ॥ १७२॥

PADACHEDA

करणम् कर्म स्थानम् प्रचायुक्तिम् क्रियाम् च सम्प्रेक्ष्य । ॥ १७२॥

TRANSLITERATION

karaṇam karma sthānam pracāyuktim kriyām ca samprekṣya . .. 172..

Shloka 173

उत्तामानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । वक्षःस्थाश्चैव मध्यानामधमामधोगता ॥ १७३॥

PADACHEDA

उत्तामानाम् कराः कार्याः ललाट-क्षेत्र-चारिणः । वक्षःस्थाः च एव मध्यानाम् अधमाम् अधस् गता ॥ १७३॥

TRANSLITERATION

uttāmānām karāḥ kāryāḥ lalāṭa-kṣetra-cāriṇaḥ . vakṣaḥsthāḥ ca eva madhyānām adhamām adhas gatā .. 173..

Shloka 174

ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये मध्यविचारिणः । अधमेषु प्रकीर्णाश्च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ १७४॥

PADACHEDA

ज्येष्ठे सु अल्प-प्रचाराः स्युः मध्ये मध्य-विचारिणः । अधमेषु प्रकीर्णाः च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ १७४॥

TRANSLITERATION

jyeṣṭhe su alpa-pracārāḥ syuḥ madhye madhya-vicāriṇaḥ . adhameṣu prakīrṇāḥ ca hastāḥ kāryā prayoktṛbhiḥ .. 174..

Shloka 175

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः । लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः ॥ १७५॥

PADACHEDA

लक्षण-व्यञ्जिताः हस्ताः कार्याः तु उत्तम-मध्यमैः । लोक-क्रिया-स्वभावेन नीचैः अपि अर्थ-संश्रयाः ॥ १७५॥

TRANSLITERATION

lakṣaṇa-vyañjitāḥ hastāḥ kāryāḥ tu uttama-madhyamaiḥ . loka-kriyā-svabhāvena nīcaiḥ api artha-saṃśrayāḥ .. 175..

Shloka 176

अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च । विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा ॥ १७६॥

PADACHEDA

अथवा अन्यादृशम् प्राप्य प्रयोगम् कालम् एव च । विपरीत-आश्रयाः हस्ताः प्रयोक्तव्याः बुधैः न वा ॥ १७६॥

TRANSLITERATION

athavā anyādṛśam prāpya prayogam kālam eva ca . viparīta-āśrayāḥ hastāḥ prayoktavyāḥ budhaiḥ na vā .. 176..

Shloka 177

विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्साशोकपीडिते । ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे ॥ १७७॥

PADACHEDA

विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्सा-शोक-पीडिते । ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे ॥ १७७॥

TRANSLITERATION

viṣaṇṇe mūrcchite bhīte jugupsā-śoka-pīḍite . glāne svapne vihaste ca niśceṣṭe tandrite jaḍe .. 177..

Shloka 178

व्याधिग्रस्ते जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते ॥ १७८॥

PADACHEDA

व्याधि-ग्रस्ते जरा-आर्ते च भय-आर्ते शीत-विप्लुते । मत्ते प्रमत्ते च उन्मत्ते चिन्तायाम् तपसि स्थिते ॥ १७८॥

TRANSLITERATION

vyādhi-graste jarā-ārte ca bhaya-ārte śīta-viplute . matte pramatte ca unmatte cintāyām tapasi sthite .. 178..

Shloka 179

हिमवर्षहते बद्धे वरिणाप्लवसंश्रिते । स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा ॥ १७९॥

PADACHEDA

हिम-वर्ष-हते बद्धे वरिणा-प्लव-संश्रिते । स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते नत-संस्फोटने तथा ॥ १७९॥

TRANSLITERATION

hima-varṣa-hate baddhe variṇā-plava-saṃśrite . svapnāyite ca sambhrānte nata-saṃsphoṭane tathā .. 179..

Shloka 180

न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य सङ्ग्रहः । तथा काकुविशेषश्च नानाभवरसान्वितः ॥ १८०॥

PADACHEDA

न हस्त-अभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य सङ्ग्रहः । तथा काकु-विशेषः च नाना भव-रस-अन्वितः ॥ १८०॥

TRANSLITERATION

na hasta-abhinayaḥ kāryaḥ kāryaḥ sattvasya saṅgrahaḥ . tathā kāku-viśeṣaḥ ca nānā bhava-rasa-anvitaḥ .. 180..

Shloka 181

यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ तत्तद् दृष्टिविलोकनैः । वाचकाभिनयं कुर्याद्विरामैर्थदर्शकैः ॥ १८१॥

PADACHEDA

यत्र व्यग्रौ उभौ हस्तौ तत् तत् दृष्टि-विलोकनैः । वाचक-अभिनयम् कुर्यात् विराम-ऐर्थ-दर्शकैः ॥ १८१॥

TRANSLITERATION

yatra vyagrau ubhau hastau tat tat dṛṣṭi-vilokanaiḥ . vācaka-abhinayam kuryāt virāma-airtha-darśakaiḥ .. 181..

Shloka 182

उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च । प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः ॥ १८२॥

PADACHEDA

उत्तानः पार्श्व-गः च एव तथा अधोमुखः एव च । प्रचारः त्रिविधः अङ्गानाम् नाट्य-नृत्त-समाश्रयः ॥ १८२॥

TRANSLITERATION

uttānaḥ pārśva-gaḥ ca eva tathā adhomukhaḥ eva ca . pracāraḥ trividhaḥ aṅgānām nāṭya-nṛtta-samāśrayaḥ .. 182..

Shloka 183

उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितोऽधोमुख एव च । पञ्च प्रकारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः ॥ १८३॥

PADACHEDA

उत्तानः वर्तुलः त्रि-अश्रः स्थितः अधोमुखः एव च । पञ्च प्रकाराः हस्तस्य नाट्य-नृत्त-समाश्रयाः ॥ १८३॥

TRANSLITERATION

uttānaḥ vartulaḥ tri-aśraḥ sthitaḥ adhomukhaḥ eva ca . pañca prakārāḥ hastasya nāṭya-nṛtta-samāśrayāḥ .. 183..

Shloka 184

एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नाभिनयसंश्रिताः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्तसमाश्रयान् ॥ १८४॥

PADACHEDA

एवम् ज्ञेयाः कराः हि एते न अभिनय-संश्रिताः । अतस् ऊर्ध्वम् प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्त-समाश्रयान् ॥ १८४॥

TRANSLITERATION

evam jñeyāḥ karāḥ hi ete na abhinaya-saṃśritāḥ . atas ūrdhvam pravakṣyāmi hastān nṛtta-samāśrayān .. 184..

Shloka 185

वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ । समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ ॥ १८५॥

PADACHEDA

वक्षसः अष्ट-अङ्गुल-स्थौ तु प्राच्-मुखौ खटका-मुखौ । समान-कूर्पर-अंसौ तु चतुर्-अस्रौ प्रकीर्तितौ ॥ १८५॥

TRANSLITERATION

vakṣasaḥ aṣṭa-aṅgula-sthau tu prāc-mukhau khaṭakā-mukhau . samāna-kūrpara-aṃsau tu catur-asrau prakīrtitau .. 185..

Shloka 186

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्तवत् । उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ ॥ १८६॥

PADACHEDA

हंस-पक्ष-कृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्त-वत् । उद्वृत्तौ इति विज्ञेयौ अथवा तालवृन्तकौ ॥ १८६॥

TRANSLITERATION

haṃsa-pakṣa-kṛtau hastau vyāvṛtau tālavṛnta-vat . udvṛttau iti vijñeyau athavā tālavṛntakau .. 186..

Shloka 187

चतुरस्त्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा । तिर्यक्स्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तालमुखाविति ॥ १८७॥

PADACHEDA

चतुर्-अस्त्र-स्थितौ हस्तौ हंस-पक्ष-कृतौ तथा । तिर्यक्-स्थितौ च अभिमुखौ ज्ञेयौ ताल-मुखौ इति ॥ १८७॥

TRANSLITERATION

catur-astra-sthitau hastau haṃsa-pakṣa-kṛtau tathā . tiryak-sthitau ca abhimukhau jñeyau tāla-mukhau iti .. 187..

Shloka 188

तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ । स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ ॥ १८८॥

PADACHEDA

तौ एव मणिबन्ध-अन्ते स्वस्तिक-आकृति-संस्थितौ । स्वस्तिकौ इति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ ॥ १८८॥

TRANSLITERATION

tau eva maṇibandha-ante svastika-ākṛti-saṃsthitau . svastikau iti vikhyātau vicyutau viprakīrṇakau .. 188..

Shloka 189

अलपल्लवसंस्थानावुर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ । अरालखटकाख्यौ चाप्यरालखटकामुखौ ॥ १८९॥

PADACHEDA

अलपल्लव-संस्थानौ उर्ध्व-आस्यौ पद्म-कोशकौ । अराल-खटक-आख्यौ च अपि अराल-खटका-मुखौ ॥ १८९॥

TRANSLITERATION

alapallava-saṃsthānau urdhva-āsyau padma-kośakau . arāla-khaṭaka-ākhyau ca api arāla-khaṭakā-mukhau .. 189..

Shloka 190

तथै मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ । ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमराल खटकाविति ॥ १९०॥

PADACHEDA

मणिबन्ध-अन्ते हि अरालौ विच्युतौ उभौ । ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः नित्य-मराल खटकौ इति ॥ १९०॥

TRANSLITERATION

maṇibandha-ante hi arālau vicyutau ubhau . jñeyau prayoktṛbhiḥ nitya-marāla khaṭakau iti .. 190..

Shloka 191

भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ । पराङ्गमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ ॥ १९१॥

PADACHEDA

भुज-अंस-कूर्पर-अग्रैः तु कुटिल-आवर्तितौ करौ । पर-अङ्ग-मुख-तल-आविद्धौ ज्ञेयौ आविद्ध-वक्रकौ ॥ १९१॥

TRANSLITERATION

bhuja-aṃsa-kūrpara-agraiḥ tu kuṭila-āvartitau karau . para-aṅga-mukha-tala-āviddhau jñeyau āviddha-vakrakau .. 191..

Shloka 192

हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा । तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ ॥ १९२॥

PADACHEDA

हस्तौ तु सर्प-शिरसौ मध्यमा-अङ्गुष्ठकौ यदा । तिर्यक्-प्रसारित-आस्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ ॥ १९२॥

TRANSLITERATION

hastau tu sarpa-śirasau madhyamā-aṅguṣṭhakau yadā . tiryak-prasārita-āsyau ca tadā sūcīmukhau smṛtau .. 192..

Shloka 193

सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां स्वस्तिकस्थितौ । मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा ॥ १९३॥

PADACHEDA

सर्प-शीर्षौ यदा हस्तौ भवेताम् स्वस्तिक-स्थितौ । मध्य-प्रसारित-अङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा ॥ १९३॥

TRANSLITERATION

sarpa-śīrṣau yadā hastau bhavetām svastika-sthitau . madhya-prasārita-aṅguṣṭhau jñeyau sūcīmukhau tadā .. 193..

Shloka 194

रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति सन्ज्ञितौ ॥ १९४॥

PADACHEDA

रेचितौ च अपि विज्ञेयौ हंस-पक्षौ द्रुत-भ्रमौ । प्रसारित-उत्तान-तलौ रेचितौ इति सन्ज्ञितौ ॥ १९४॥

TRANSLITERATION

recitau ca api vijñeyau haṃsa-pakṣau druta-bhramau . prasārita-uttāna-talau recitau iti sanjñitau .. 194..

Shloka 195

चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः । विज्ञेयौ नृत्ततत्त्वज्ञैर्धरेचितसन्ज्ञकौ ॥ १९५॥

PADACHEDA

चतुर्-अस्रः भवेत् वामः सव्य-हस्तः च रेचितः । विज्ञेयौ नृत्त-तत्त्व-ज्ञैः धरा-ईचित-सन्ज्ञकौ ॥ १९५॥

TRANSLITERATION

catur-asraḥ bhavet vāmaḥ savya-hastaḥ ca recitaḥ . vijñeyau nṛtta-tattva-jñaiḥ dharā-īcita-sanjñakau .. 195..

Shloka 196

अञ्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ । किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तनवञ्चितौ ॥ १९६॥

PADACHEDA

अञ्चितौ कूर्पर-अंसौ तु त्रि-पताकौ करौ कृतौ । किञ्चिद् तिर्यक्-गतौ एतौ स्मृतौ उत्तन-वञ्चितौ ॥ १९६॥

TRANSLITERATION

añcitau kūrpara-aṃsau tu tri-patākau karau kṛtau . kiñcid tiryak-gatau etau smṛtau uttana-vañcitau .. 196..

Shloka 197

मणिबन्धमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ ॥ १९७॥

PADACHEDA

मणिबन्ध-मुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । बाहु-शीर्षात् विनिष्क्रान्तौ नितम्बौ इति कीर्तितौ ॥ १९७॥

TRANSLITERATION

maṇibandha-muktau tu patākau pallavau smṛtau . bāhu-śīrṣāt viniṣkrāntau nitambau iti kīrtitau .. 197..

Shloka 198

केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ यदा । विज्ञेयो केशबन्धौ तु करवाचार्यसम्मतौ ॥ १९८॥

PADACHEDA

केश-देशात् विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्व-उत्थितौ यदा । केशबन्धौ तु करव-आचार्य-सम्मतौ ॥ १९८॥

TRANSLITERATION

keśa-deśāt viniṣkrāntau paripārśva-utthitau yadā . keśabandhau tu karava-ācārya-sammatau .. 198..

Shloka 199

तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च । लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति ॥ १९९॥

PADACHEDA

तिर्यक्-प्रसारितौ च एव पार्श्व-संस्थौ तथा एव च । लता-आख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्त-अभिनयनम् प्रति ॥ १९९॥

TRANSLITERATION

tiryak-prasāritau ca eva pārśva-saṃsthau tathā eva ca . latā-ākhyau ca karau jñeyau nṛtta-abhinayanam prati .. 199..

Shloka 200

समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्व विलोलितः । त्रिपताकोऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः ॥ २००॥

PADACHEDA

समुन्नतः लता-हस्तः पार्श्वात् पार्श्व विलोलितः । त्रि-पताकः अपरः कर्णे करि-हस्तः प्रकीर्तितः ॥ २००॥

TRANSLITERATION

samunnataḥ latā-hastaḥ pārśvāt pārśva vilolitaḥ . tri-patākaḥ aparaḥ karṇe kari-hastaḥ prakīrtitaḥ .. 200..

Shloka 201

कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ । पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥ २०१॥

PADACHEDA

कटि-शीर्ष-निविष्ट-अग्रौ त्रि-पताकौ यदा करौ । पक्ष-वञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥ २०१॥

TRANSLITERATION

kaṭi-śīrṣa-niviṣṭa-agrau tri-patākau yadā karau . pakṣa-vañcitakau hastau tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ .. 201..

Shloka 202

तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ । अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ ॥ २०२॥

PADACHEDA

तौ एव तु परावृत्तौ पक्ष-प्रद्योतकौ स्मृतौ । अधोमुख-तल-आविद्धौ ज्ञेयौ गरुड-पक्षकौ ॥ २०२॥

TRANSLITERATION

tau eva tu parāvṛttau pakṣa-pradyotakau smṛtau . adhomukha-tala-āviddhau jñeyau garuḍa-pakṣakau .. 202..

Shloka 203

हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ २०३॥

PADACHEDA

हंस-पक्ष-कृतौ हस्तौ व्यावृत्त-परिवर्तितौ । तथा प्रसारित-भुजौ दण्डपक्षौ इति स्मृतौ ॥ २०३॥

TRANSLITERATION

haṃsa-pakṣa-kṛtau hastau vyāvṛtta-parivartitau . tathā prasārita-bhujau daṇḍapakṣau iti smṛtau .. 203..

Shloka 204

ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ २०४॥

PADACHEDA

ऊर्ध्व-मण्डलिनौ हस्तौ ऊर्ध्व-देश-विवर्तनात् । तौ एव पार्श्व-विन्यस्तौ पार्श्व-मण्डलिनौ स्मृतौ ॥ २०४॥

TRANSLITERATION

ūrdhva-maṇḍalinau hastau ūrdhva-deśa-vivartanāt . tau eva pārśva-vinyastau pārśva-maṇḍalinau smṛtau .. 204..

Shloka 205

उद्वेष्टितौ भवेदेकौ द्वितीयश्चापवेष्टितः । भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ २०५॥

PADACHEDA

उद्वेष्टितौ भवेत् एकौ द्वितीयः च अपवेष्टितः । भ्रमितौ उरसः स्थाने हि उरः-मण्डलिनौ स्मृतौ ॥ २०५॥

TRANSLITERATION

udveṣṭitau bhavet ekau dvitīyaḥ ca apaveṣṭitaḥ . bhramitau urasaḥ sthāne hi uraḥ-maṇḍalinau smṛtau .. 205..

Shloka 206

अलपल्लवकारालावुरोद्वभ्रमणक्रमात् । पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ ॥ २०६॥

PADACHEDA

अल-पल्लव-काराल-वुर-उद्व-भ्रमण-क्रमात् । पार्श्वावर्तः च विज्ञेयौ उरः पार्श्व-अर्ध-मण्डलौ ॥ २०६॥

TRANSLITERATION

ala-pallava-kārāla-vura-udva-bhramaṇa-kramāt . pārśvāvartaḥ ca vijñeyau uraḥ pārśva-ardha-maṇḍalau .. 206..

Shloka 207

हस्तौ तु मणीबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा । खटकाख्यौ तु तौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा ॥ २०७॥

PADACHEDA

हस्तौ तु मणीबन्ध-अन्ते कुञ्चितौ अञ्चितौ यदा । खटक-आख्यौ तु तौ स्याताम् मुष्टिक-स्वस्तिकौ तदा ॥ २०७॥

TRANSLITERATION

hastau tu maṇībandha-ante kuñcitau añcitau yadā . khaṭaka-ākhyau tu tau syātām muṣṭika-svastikau tadā .. 207..

Shloka 208

पद्मकोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । नलिनीपद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥ २०८॥

PADACHEDA

पद्म-कोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्त-परिवर्तितौ । नलिनी-पद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥ २०८॥

TRANSLITERATION

padma-kośau yadā hastau vyāvṛtta-parivartitau . nalinī-padmakośau tu tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ .. 208..

Shloka 209

करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ । ऊर्ध्वप्रसरिताविद्धौ कर्तव्यावुल्बणाविति ॥ २०९॥

PADACHEDA

करौ उद्वेष्टित-अग्रौ तु प्रविधाय अल-पल्लवौ । ऊर्ध्वप्रसरित-आविद्धौ कर्तव्यौ उल्बणौ इति ॥ २०९॥

TRANSLITERATION

karau udveṣṭita-agrau tu pravidhāya ala-pallavau . ūrdhvaprasarita-āviddhau kartavyau ulbaṇau iti .. 209..

Shloka 210

पल्लवौ च शिरोदेशे सम्प्राप्तौ ललितौ स्मृतौ । कर्पूरस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति ॥ २१०॥

PADACHEDA

पल्लवौ च शिरः-देशे सम्प्राप्तौ ललितौ स्मृतौ । कर्पूर-स्वस्तिक-गतौ लता-आख्यौ वलितौ इति ॥ २१०॥

TRANSLITERATION

pallavau ca śiraḥ-deśe samprāptau lalitau smṛtau . karpūra-svastika-gatau latā-ākhyau valitau iti .. 210..

Shloka 211

करणे तु प्रयोक्तव्यो नृत्तहस्तो विशेषतः । तथार्थाभिनये चैव पताकायाः प्रयोक्तृभिः ॥ २११॥

PADACHEDA

करणे तु प्रयोक्तव्यः नृत्त-हस्तः विशेषतः । तथा अर्थ-अभिनये च एव पताकायाः प्रयोक्तृभिः ॥ २११॥

TRANSLITERATION

karaṇe tu prayoktavyaḥ nṛtta-hastaḥ viśeṣataḥ . tathā artha-abhinaye ca eva patākāyāḥ prayoktṛbhiḥ .. 211..

Shloka 212

सङ्करोऽपि भवेत्तेषां प्रयोगोऽर्थवशात्पुनः । प्राधान्येन पुनः सन्ज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह ॥ २१२॥

PADACHEDA

सङ्करः अपि भवेत् तेषाम् प्रयोगः अर्थ-वशात् पुनर् । प्राधान्येन पुनर् सन्ज्ञा नाट्ये नृत्ते करेषु इह ॥ २१२॥

TRANSLITERATION

saṅkaraḥ api bhavet teṣām prayogaḥ artha-vaśāt punar . prādhānyena punar sanjñā nāṭye nṛtte kareṣu iha .. 212..

Shloka 213

वियुताः संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः । अतः परं प्रवक्ष्यामि करान् करणसंश्रयान् ॥ २१३॥

PADACHEDA

वियुताः संयुताः च एव नृत्त-हस्ताः प्रकीर्तिताः । अतस् परम् प्रवक्ष्यामि करान् करण-संश्रयान् ॥ २१३॥

TRANSLITERATION

viyutāḥ saṃyutāḥ ca eva nṛtta-hastāḥ prakīrtitāḥ . atas param pravakṣyāmi karān karaṇa-saṃśrayān .. 213..

Shloka 214

सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः । विधातव्या प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम् ॥ २१४॥

PADACHEDA

सर्वेषाम् एव हस्तानाम् नाट्य-हस्त-निदेशिभिः । विधातव्या प्रयत्नेन करणम् तु चतुर्विधम् ॥ २१४॥

TRANSLITERATION

sarveṣām eva hastānām nāṭya-hasta-nideśibhiḥ . vidhātavyā prayatnena karaṇam tu caturvidham .. 214..

Shloka 215

अपवेष्टितमेकं स्यात् उद्वेष्टितमथापरम् । व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थं परिवर्तितम् ॥ २१५॥

PADACHEDA

अपवेष्टितम् एकम् स्यात् उद्वेष्टितम् अथ अपरम् । व्यावर्तितम् तृतीयम् तु चतुर्थम् परिवर्तितम् ॥ २१५॥

TRANSLITERATION

apaveṣṭitam ekam syāt udveṣṭitam atha aparam . vyāvartitam tṛtīyam tu caturtham parivartitam .. 215..

Shloka 216

आवेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यस्तर्जनाद्या यथाक्रमम् । अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते ॥ २१६॥

PADACHEDA

आवेष्ट्यन्ते यत् अङ्गुल्यः तर्जन-आद्याः यथाक्रमम् । अभ्यन्तरेण करणम् तत् आवेष्टितम् उच्यते ॥ २१६॥

TRANSLITERATION

āveṣṭyante yat aṅgulyaḥ tarjana-ādyāḥ yathākramam . abhyantareṇa karaṇam tat āveṣṭitam ucyate .. 216..

Shloka 217

उद्वेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यः तर्जन्याद्या बहिर्मुखम् । क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते ॥ २१७॥

PADACHEDA

उद्वेष्ट्यन्ते यत् अङ्गुल्यः तर्जनी-आद्याः बहिस् मुखम् । क्रमशस् करणम् विप्राः तत् उद्वेष्टितम् उच्यते ॥ २१७॥

TRANSLITERATION

udveṣṭyante yat aṅgulyaḥ tarjanī-ādyāḥ bahis mukham . kramaśas karaṇam viprāḥ tat udveṣṭitam ucyate .. 217..

Shloka 218

आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्यङ्गुल्योऽभ्यन्तरेण तु । यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते ॥ २१८॥

PADACHEDA

आवर्त्यन्ते कनिष्ठा-आद्याः हि अङ्गुल्यः अभ्यन्तरेण तु । यथा क्रमेण करणम् तत् व्यावर्तितम् उच्यते ॥ २१८॥

TRANSLITERATION

āvartyante kaniṣṭhā-ādyāḥ hi aṅgulyaḥ abhyantareṇa tu . yathā krameṇa karaṇam tat vyāvartitam ucyate .. 218..

Shloka 219

उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा । अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम् ॥ २१९॥

PADACHEDA

उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठ-आद्याः बाह्यतस् क्रमशस् यदा । अङ्गुल्यः करणम् विप्राः तत् उक्तम् परिवर्तितम् ॥ २१९॥

TRANSLITERATION

udvartyante kaniṣṭha-ādyāḥ bāhyatas kramaśas yadā . aṅgulyaḥ karaṇam viprāḥ tat uktam parivartitam .. 219..

Shloka 220

नृत्तेऽभिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रये । मुखभ्रुनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत् ॥ २२०॥

PADACHEDA

नृत्ते अभिनय-योगे वा पाणिभिः वर्तन-आश्रये । मुख-भ्रु-नेत्र-युक्तानि करणानि प्रयोजयेत् ॥ २२०॥

TRANSLITERATION

nṛtte abhinaya-yoge vā pāṇibhiḥ vartana-āśraye . mukha-bhru-netra-yuktāni karaṇāni prayojayet .. 220..

Shloka 221

तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितोऽपविद्धस्तु । मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारि च ॥ २२१॥

PADACHEDA

तिर्यक् तथा ऊर्ध्व-संस्थः हि अधोमुखः च अञ्चितः अपविद्धः तु । मण्डल-गतिः तथा स्वस्तिकः च पृष्ठ-अनुसारि च ॥ २२१॥

TRANSLITERATION

tiryak tathā ūrdhva-saṃsthaḥ hi adhomukhaḥ ca añcitaḥ apaviddhaḥ tu . maṇḍala-gatiḥ tathā svastikaḥ ca pṛṣṭha-anusāri ca .. 221..

Shloka 222

उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु । बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नित्यं नृत्तप्रयोक्तृभिः ॥ २२२॥

PADACHEDA

उद्वेष्टितः प्रसारितः इति एते वै स्मृताः प्रकाराः तु । बाह्वोः इति करण-गता विज्ञेया नित्यम् नृत्त-प्रयोक्तृभिः ॥ २२२॥

TRANSLITERATION

udveṣṭitaḥ prasāritaḥ iti ete vai smṛtāḥ prakārāḥ tu . bāhvoḥ iti karaṇa-gatā vijñeyā nityam nṛtta-prayoktṛbhiḥ .. 222..

Shloka 223

हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः । अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्श्वकर्माणि ॥ २२३॥

PADACHEDA

हस्तानाम् करण-विधिः मया समासेन निगदितः विप्राः । अतस् ऊर्ध्वम् व्याख्यास्ये हृदय-उदर-पार्श्व-कर्माणि ॥ २२३॥

TRANSLITERATION

hastānām karaṇa-vidhiḥ mayā samāsena nigaditaḥ viprāḥ . atas ūrdhvam vyākhyāsye hṛdaya-udara-pārśva-karmāṇi .. 223..

Shloka 224

आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् । उद्वाहितं समं चैव उरः पञ्चविधं स्मृतम् ॥ २२४॥

PADACHEDA

आभुग्नम् अथ निर्भुग्नम् तथा च एव प्रकम्पितम् । उद्वाहितम् समम् च एव उरः पञ्चविधम् स्मृतम् ॥ २२४॥

TRANSLITERATION

ābhugnam atha nirbhugnam tathā ca eva prakampitam . udvāhitam samam ca eva uraḥ pañcavidham smṛtam .. 224..

Shloka 225

निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत ॥ २२५॥

PADACHEDA

निम्नम् उन्नत-पृष्ठम् च व्याभुग्न-अंसम् श्लथम् क्वचिद् आभुग्नम् तत् उरः ज्ञेयम् कर्म च अस्य निबोधत ॥ २२५॥

TRANSLITERATION

nimnam unnata-pṛṣṭham ca vyābhugna-aṃsam ślatham kvacid ābhugnam tat uraḥ jñeyam karma ca asya nibodhata .. 225..

Shloka 226

संभ्रमविषादमूर्च्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु । कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे लाजान्वितेऽर्थवशात् ॥ २२६॥

PADACHEDA

संभ्रम-विषाद-मूर्च्छा-शोक-भय-व्याधि-हृदय-शल्येषु । कार्यम् शीत-स्पर्शे वर्षे लाज-अन्विते अर्थ-वशात् ॥ २२६॥

TRANSLITERATION

saṃbhrama-viṣāda-mūrcchā-śoka-bhaya-vyādhi-hṛdaya-śalyeṣu . kāryam śīta-sparśe varṣe lāja-anvite artha-vaśāt .. 226..

Shloka 227

स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् । उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत ॥ २२७॥

PADACHEDA

स्तब्धम् च निम्न-पृष्ठम् च निर्भुग्न-अंसम् समुन्नतम् । उरः निर्भुग्नम् एतत् हि कर्म च अस्य निबोधत ॥ २२७॥

TRANSLITERATION

stabdham ca nimna-pṛṣṭham ca nirbhugna-aṃsam samunnatam . uraḥ nirbhugnam etat hi karma ca asya nibodhata .. 227..

Shloka 228

स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च । अहमिति च दर्पवचने गर्वोत्सेके तु कर्तव्यम् ॥२२८॥

PADACHEDA

स्तम्भे मान-ग्रहणे विस्मय-दृष्टे च सत्य-वचने च । अहम् इति च दर्प-वचने गर्व-उत्सेके तु कर्तव्यम् ॥२२८॥

TRANSLITERATION

stambhe māna-grahaṇe vismaya-dṛṣṭe ca satya-vacane ca . aham iti ca darpa-vacane garva-utseke tu kartavyam ..228..

Shloka 229

[दीर्घनिश्वसिते चैव जृम्भणे मोटने तथा । बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ] ॥ २२९॥

PADACHEDA

[दीर्घ-निश्वसिते च एव जृम्भणे मोटने तथा । बिब्बोके च पुनर् स्त्रीणाम् तत् विज्ञेयम् प्रयोक्तृभिः ॥ २२९॥

TRANSLITERATION

[dīrgha-niśvasite ca eva jṛmbhaṇe moṭane tathā . bibboke ca punar strīṇām tat vijñeyam prayoktṛbhiḥ .. 229..

Shloka 230

ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम् । प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥ २३०॥

PADACHEDA

ऊर्ध्व-उत्क्षेपैः उरः यत्र निरन्तर-कृतैः कृतम् । प्रकम्पितम् तु विज्ञेयम् उरः नाट्य-प्रयोक्तृभिः ॥ २३०॥

TRANSLITERATION

ūrdhva-utkṣepaiḥ uraḥ yatra nirantara-kṛtaiḥ kṛtam . prakampitam tu vijñeyam uraḥ nāṭya-prayoktṛbhiḥ .. 230..

Shloka 231

हसितरुदितादिसम्भ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु । नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु ॥ २३१॥

PADACHEDA

हसित-रुदित-आदि-सम्भ्रम-भय-श्रम-व्याधि-पीडित-अर्थेषु । नाना भाव-उपगतम् कार्यम् उरः नाट्य-योगेषु ॥ २३१॥

TRANSLITERATION

hasita-rudita-ādi-sambhrama-bhaya-śrama-vyādhi-pīḍita-artheṣu . nānā bhāva-upagatam kāryam uraḥ nāṭya-yogeṣu .. 231..

Shloka 232

हसितरुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वसकाशयोश्चैव । हिक्कादुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन ॥ २३२॥

PADACHEDA

हसित-रुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वस-काशयोः च एव । हिक्का-दुःखे च तथा नाट्य-ज्ञैः अर्थ-योगेन ॥ २३२॥

TRANSLITERATION

hasita-ruditeṣu kārye śrame bhaye śvasa-kāśayoḥ ca eva . hikkā-duḥkhe ca tathā nāṭya-jñaiḥ artha-yogena .. 232..

Shloka 233

उद्वाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । दीर्घोच्छ्वसनता लोके जृम्भनादिषु चेक्ष्यते॥ २३३॥

PADACHEDA

उद्वाहितम् ऊर्ध्व-गतम् उरः ज्ञेयम् प्रयोक्तृभिः । दीर्घ-उच्छ्वसन-ता लोके जृम्भन-आदिषु च ईक्ष्यते॥ २३३॥

TRANSLITERATION

udvāhitam ūrdhva-gatam uraḥ jñeyam prayoktṛbhiḥ . dīrgha-ucchvasana-tā loke jṛmbhana-ādiṣu ca īkṣyate.. 233..

Shloka 234

सर्वैः ससौष्ठवैरञ्गैश्चतुरस्रकृतैः कृतम् । उरः समन्। तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम् ॥ २३४॥

PADACHEDA

सर्वैः स सौष्ठवैः अञ्गैः चतुरस्र-कृतैः कृतम् । उरः समन्। तु विज्ञेयम् स्वस्थम् सौष्ठव-संयुतम् ॥ २३४॥

TRANSLITERATION

sarvaiḥ sa sauṣṭhavaiḥ añgaiḥ caturasra-kṛtaiḥ kṛtam . uraḥ saman. tu vijñeyam svastham sauṣṭhava-saṃyutam .. 234..

Shloka 235

एतदुक्तं मय सम्यगरसस्तु विकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम् ॥ २३५॥

PADACHEDA

एतत् उक्तम् मय सम्यक् अरसः तु विकल्पनम् । अतस् ऊर्ध्वम् प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोः इह लक्षणम् ॥ २३५॥

TRANSLITERATION

etat uktam maya samyak arasaḥ tu vikalpanam . atas ūrdhvam pravakṣyāmi pārśvayoḥ iha lakṣaṇam .. 235..

Shloka 236

नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तितो । तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा ॥ २३६॥

PADACHEDA

नतम् समुन्नतम् च एव । तथा अपसृतम् एवम् तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा ॥ २३६॥

TRANSLITERATION

natam samunnatam ca eva . tathā apasṛtam evam tu pārśvayoḥ karma pañcadhā .. 236..

Shloka 237

कटिर्भवेत्तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च । तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वनतं स्मृतम् ॥ २३७॥

PADACHEDA

कटिः भवेत् तु व्याभुग्ना पार्श्वम् आभुग्नम् एव च । तथा एव अपसृत-अंसम् च किञ्चिद् पार्श्व-नतम् स्मृतम् ॥ २३७॥

TRANSLITERATION

kaṭiḥ bhavet tu vyābhugnā pārśvam ābhugnam eva ca . tathā eva apasṛta-aṃsam ca kiñcid pārśva-natam smṛtam .. 237..

Shloka 238

तस्यैव चापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः । कटीपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरुतं भवेत् ॥ २३८॥

PADACHEDA

तस्य एव च अपरम् पार्श्वम् विपरीतम् तु युक्तितः । कटी-पार्श्व-भुज-अंसैः च अभ्युन्नतैः उतम् भवेत् ॥ २३८॥

TRANSLITERATION

tasya eva ca aparam pārśvam viparītam tu yuktitaḥ . kaṭī-pārśva-bhuja-aṃsaiḥ ca abhyunnataiḥ utam bhavet .. 238..

Shloka 239

आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात् प्रसारितम् । परिवर्तात्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते ॥ २३९॥

PADACHEDA

आयामनात् उभयतस् स्यात् प्रसारितम् । परिवर्तात्रिकस्य अपि विवर्तितम् इह इष्यते ॥ २३९॥

TRANSLITERATION

āyāmanāt ubhayatas syāt prasāritam . parivartātrikasya api vivartitam iha iṣyate .. 239..

Shloka 240

विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः । पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत ॥ २४०॥

PADACHEDA

विवर्तित-अपनयनात् भवेत् अपसृतम् पुनर् । पार्श्व-लक्षणम् इति उक्तम् विनियोगम् निबोधत ॥ २४०॥

TRANSLITERATION

vivartita-apanayanāt bhavet apasṛtam punar . pārśva-lakṣaṇam iti uktam viniyogam nibodhata .. 240..

Shloka 241

उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे । प्रसारितं प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम् ॥२४१॥

PADACHEDA

उपसर्पे नतम् कार्यम् उन्नतम् च अपसर्पणे । प्रसारितम् प्रहर्ष-आदौ परिवृत्ते विवर्तितम् ॥२४१॥

TRANSLITERATION

upasarpe natam kāryam unnatam ca apasarpaṇe . prasāritam praharṣa-ādau parivṛtte vivartitam ..241..

Shloka 242

विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् । एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत ॥ २४२॥

PADACHEDA

विनिवृत्ते तु अपसृतम् पार्श्वम् अर्थ-वशात् भवेत् । एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत ॥ २४२॥

TRANSLITERATION

vinivṛtte tu apasṛtam pārśvam artha-vaśāt bhavet . etāni pārśvakarmāṇi jaṭharasya nibodhata .. 242..

Shloka 243

क्षामं खल्वं च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा । तनु क्षामं नतं खल्वं पूर्णमाध्मातमुच्यते ॥ २४३॥

PADACHEDA

क्षामम् खल्वम् च पूर्णम् च सम्प्रोक्तम् उदरम् त्रिधा । तनु क्षामम् नतम् खल्वम् पूर्णम् आध्मातम् उच्यते ॥ २४३॥

TRANSLITERATION

kṣāmam khalvam ca pūrṇam ca samproktam udaram tridhā . tanu kṣāmam natam khalvam pūrṇam ādhmātam ucyate .. 243..

Shloka 244

क्षामं हास्येऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् । व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते ॥ २४४॥

PADACHEDA

क्षामम् हास्ये अथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् । व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधा-आर्ते खल्वम् इष्यते ॥ २४४॥

TRANSLITERATION

kṣāmam hāsye atha rudite niḥśvāse jṛmbhane bhavet . vyādhite tapasi śrānte kṣudhā-ārte khalvam iṣyate .. 244..

Shloka 245

पूर्णमुच्छ्वसिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु । इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म निबोधत ॥ २४५॥

PADACHEDA

पूर्णम् उच्छ्वसिते स्थूले व्याधित-अत्यशन-आदिषु । इति एतत् उदरम् प्रोक्तम् कट्याः कर्म निबोधत ॥ २४५॥

TRANSLITERATION

pūrṇam ucchvasite sthūle vyādhita-atyaśana-ādiṣu . iti etat udaram proktam kaṭyāḥ karma nibodhata .. 245..

Shloka 246

अन्ये तु क्षामं खल्वं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् । छिना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता चैव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा ॥ २४६॥

PADACHEDA

अन्ये तु क्षामम् खल्वम् समम् पूर्णम् उदरम् स्यात् चतुर्विधम् । छिना च एव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता च एव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा ॥ २४६॥

TRANSLITERATION

anye tu kṣāmam khalvam samam pūrṇam udaram syāt caturvidham . chinā ca eva nivṛttā ca recitā kampitā tathā . udvāhitā ca eva kaṭī nāṭye nṛtte ca pañcadhā .. 246..

Shloka 247

कटी मध्यस्य वलनात्च्छिना सम्परिकीर्तिता । पराङ्ग्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता ॥ २४७॥

PADACHEDA

कटी मध्यस्य वलनात् शिना सम्परिकीर्तिता । पराङ्ग्मुखस्य अभिमुखी निवृत्ता स्यात् निवर्तिता ॥ २४७॥

TRANSLITERATION

kaṭī madhyasya valanāt śinā samparikīrtitā . parāṅgmukhasya abhimukhī nivṛttā syāt nivartitā .. 247..

Shloka 248

सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी । तिर्यग्गतागता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता ॥ २४८॥

PADACHEDA

सर्वतस् भ्रमणात् च अपि विज्ञेया रेचिता कटी । तिर्यग्गता आगता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता ॥ २४८॥

TRANSLITERATION

sarvatas bhramaṇāt ca api vijñeyā recitā kaṭī . tiryaggatā āgatā kṣiptā kaṭī jñeyā prakampitā .. 248..

Shloka 249

नितम्बपार्श्वोद्वहनात् शनेइरुद्वाहिता कटी । कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत ॥ २४९॥

PADACHEDA

नितम्ब-पार्श्व-उद्वहनात् शनेइः उद्वाहिता कटी । कटी-कर्म मया प्रोक्तम् विनियोगम् निबोधत ॥ २४९॥

TRANSLITERATION

nitamba-pārśva-udvahanāt śaneiḥ udvāhitā kaṭī . kaṭī-karma mayā proktam viniyogam nibodhata .. 249..

Shloka 250

छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु । निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु ॥ २५०॥

PADACHEDA

छिन्नाः व्यायाम-सम्भ्रान्त-व्यावृत्त-प्रेक्षण-आदिषु । निवृत्ताः वर्तने च एव रेचिताः भ्रमण-आदिषु ॥ २५०॥

TRANSLITERATION

chinnāḥ vyāyāma-sambhrānta-vyāvṛtta-prekṣaṇa-ādiṣu . nivṛttāḥ vartane ca eva recitāḥ bhramaṇa-ādiṣu .. 250..

Shloka 251

कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता । स्थूलेषूद्वाहिओता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च ॥ २५१॥

PADACHEDA

कुब्ज-वामन-नीचानाम् गतौ कार्या प्रकम्पिता । स्थूलेषु उद्वाहिओता योज्या स्त्रीणाम् लीला-गतेषु च ॥ २५१॥

TRANSLITERATION

kubja-vāmana-nīcānām gatau kāryā prakampitā . sthūleṣu udvāhiotā yojyā strīṇām līlā-gateṣu ca .. 251..

Shloka 252

कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा । निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत् ॥ २५२॥

PADACHEDA

कम्पनम् वलनम् च एव स्तम्भन-उद्वर्तने तथा । निवर्तनम् च पञ्च एतानि ऊरुकर्माणि कारयेत् ॥ २५२॥

TRANSLITERATION

kampanam valanam ca eva stambhana-udvartane tathā . nivartanam ca pañca etāni ūrukarmāṇi kārayet .. 252..

Shloka 253

नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् । गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्र तद्वलनं स्मृतम् ॥ २५३॥

PADACHEDA

नमन-उन्नमनात् पार्ष्णेः मुहुर् स्यात् ऊरु-कम्पनम् । गच्छेत् अभ्यन्तरम् जानु यत्र तत् वलनम् स्मृतम् ॥ २५३॥

TRANSLITERATION

namana-unnamanāt pārṣṇeḥ muhur syāt ūru-kampanam . gacchet abhyantaram jānu yatra tat valanam smṛtam .. 253..

Shloka 254

स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपविद्धक्रियात्मकम् । वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम् ॥ २५४॥

PADACHEDA

स्तम्भनम् च अपि विज्ञेयम् अपविद्ध-क्रिया-आत्मकम् । वलित-आविद्ध-करणात् ऊर्वोः उद्वर्तनम् स्मृतम् ॥ २५४॥

TRANSLITERATION

stambhanam ca api vijñeyam apaviddha-kriyā-ātmakam . valita-āviddha-karaṇāt ūrvoḥ udvartanam smṛtam .. 254..

Shloka 255

पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम् । गतिष्वधमपात्रणां भये चापि हि कम्पनम् ॥ २५५॥

PADACHEDA

पार्ष्णिः अभ्यन्तरम् गच्छेत् यत्र तत् तु निवर्तनम् । गतिषु अधम-पात्रणाम् भये च अपि हि कम्पनम् ॥ २५५॥

TRANSLITERATION

pārṣṇiḥ abhyantaram gacchet yatra tat tu nivartanam . gatiṣu adhama-pātraṇām bhaye ca api hi kampanam .. 255..

Shloka 256

वलनं चैव हि कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे । साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेत् ॥२५६॥

PADACHEDA

वलनम् च एव हि कर्तव्यम् स्त्रीणाम् स्वैर-परिक्रमे । साध्वसे च विषादे च स्तम्भनम् तु प्रयोजयेत् ॥२५६॥

TRANSLITERATION

valanam ca eva hi kartavyam strīṇām svaira-parikrame . sādhvase ca viṣāde ca stambhanam tu prayojayet ..256..

Shloka 257

व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं बुधैः । निवर्तनं तु कर्तव्यं सम्भ्रादिपरिभ्रमे ॥ २५७॥

PADACHEDA

व्यायामे ताण्डवे च एव कार्यम् उद्वर्तनम् बुधैः । निवर्तनम् तु कर्तव्यम् सम्भ्र-आदि-परिभ्रमे ॥ २५७॥

TRANSLITERATION

vyāyāme tāṇḍave ca eva kāryam udvartanam budhaiḥ . nivartanam tu kartavyam sambhra-ādi-paribhrame .. 257..

Shloka 258

यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः । इत्यूर्व्रोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घायास्तु निबोधत ॥ २५८॥

PADACHEDA

यथादर्शनम् अन्यत् च लोकात् ग्राह्यम् प्रयोक्तृभिः । इति ऊरु-रोः लक्षणम् प्रोक्तम् जङ्घायाः तु निबोधत ॥ २५८॥

TRANSLITERATION

yathādarśanam anyat ca lokāt grāhyam prayoktṛbhiḥ . iti ūru-roḥ lakṣaṇam proktam jaṅghāyāḥ tu nibodhata .. 258..

Shloka 259

आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि च । परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा ॥ २५९॥

PADACHEDA

आवर्तितम् नतम् क्षिप्तम् उद्वाहितम् अथ अपि च । परिवृत्तम् तथा च एव जङ्घा-कर्माणि पञ्चधा ॥ २५९॥

TRANSLITERATION

āvartitam natam kṣiptam udvāhitam atha api ca . parivṛttam tathā ca eva jaṅghā-karmāṇi pañcadhā .. 259..

Shloka 260

वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणश्चापि वामतः । पादो यत्र व्रजेद्विप्राः तदावर्तितमुच्यते ॥ २६०॥

PADACHEDA

वामः दक्षिण-पार्श्वेन दक्षिणः च अपि वामतः । पादः यत्र व्रजेत् विप्राः तत् आवर्तितम् उच्यते ॥ २६०॥

TRANSLITERATION

vāmaḥ dakṣiṇa-pārśvena dakṣiṇaḥ ca api vāmataḥ . pādaḥ yatra vrajet viprāḥ tat āvartitam ucyate .. 260..

Shloka 261

जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् । जानुनः कुञ्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते ॥ २६१॥

PADACHEDA

जङ्घा-स्वस्तिक-योगेन क्रमात् आवर्तितम् नयेत् । जानुनः कुञ्चनात् च एव नतम् ज्ञेयम् प्रयोक्तृभिः । विक्षेपात् च एव जङ्घायाः क्षिप्तम् इति अभिधीयते ॥ २६१॥

TRANSLITERATION

jaṅghā-svastika-yogena kramāt āvartitam nayet . jānunaḥ kuñcanāt ca eva natam jñeyam prayoktṛbhiḥ . vikṣepāt ca eva jaṅghāyāḥ kṣiptam iti abhidhīyate .. 261..

Shloka 262

[नतं स्याज्जानुनमनात् क्षिप्तं विक्षेपणाद् बहि] ।

PADACHEDA

[नतम् स्यात् जानु-नमनात् क्षिप्तम् विक्षेपणात् बहि ।

TRANSLITERATION

[natam syāt jānu-namanāt kṣiptam vikṣepaṇāt bahi .

Shloka 263

उद्वाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमूद्वाहनादपि । प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते ॥ २६२॥

PADACHEDA

उद्वाहितम् च विज्ञेयम् ऊर्ध्वम् ऊद्वाहनात् अपि । प्रतीप-नयनम् यत् तु परिवृत्तम् तत् उच्यते ॥ २६२॥

TRANSLITERATION

udvāhitam ca vijñeyam ūrdhvam ūdvāhanāt api . pratīpa-nayanam yat tu parivṛttam tat ucyate .. 262..

Shloka 264

आवर्तितं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे । नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु ॥ २६३॥

PADACHEDA

आवर्तितम् प्रयोक्तव्यम् विदूषक-परिक्रमे । नतम् च अपि हि कर्तव्यम् स्थान-आसन-गत-आदिषु ॥ २६३॥

TRANSLITERATION

āvartitam prayoktavyam vidūṣaka-parikrame . natam ca api hi kartavyam sthāna-āsana-gata-ādiṣu .. 263..

Shloka 265

क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते । तथा चोद्वाहितं कुर्यादाविद्धगमनादिषु ॥ २६४॥

PADACHEDA

क्षिप्तम् व्यायाम-योगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते । तथा च उद्वाहितम् कुर्यात् आविद्ध-गमन-आदिषु ॥ २६४॥

TRANSLITERATION

kṣiptam vyāyāma-yogeṣu tāṇḍave ca prayujyate . tathā ca udvāhitam kuryāt āviddha-gamana-ādiṣu .. 264..

Shloka 266

ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः । इत्येतज्जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत ॥ २६५॥

PADACHEDA

ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यम् परिवृत्तम् प्रयोक्तृभिः । इति एतत् जङ्घयोः कर्म पादयोः तु निबोधत ॥ २६५॥

TRANSLITERATION

tāṇḍaveṣu prayoktavyam parivṛttam prayoktṛbhiḥ . iti etat jaṅghayoḥ karma pādayoḥ tu nibodhata .. 265..

Shloka 267

उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः । अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविध स्मृतः ॥ २६६॥

PADACHEDA

उद्घट्टितः समः च एव तथा अग्र-तल-सञ्चरः । अञ्चितः कुञ्चितः च एव पादः स्मृतः ॥ २६६॥

TRANSLITERATION

udghaṭṭitaḥ samaḥ ca eva tathā agra-tala-sañcaraḥ . añcitaḥ kuñcitaḥ ca eva pādaḥ smṛtaḥ .. 266..

Shloka 268

स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः ॥ २६७॥

PADACHEDA

स्थित्वा पाद-तल-अग्रेण पार्ष्णिः भूमौ निपात्यते । यस्य पादस्य करणे भवेत् उद्घट्टितः तु सः ॥ २६७॥

TRANSLITERATION

sthitvā pāda-tala-agreṇa pārṣṇiḥ bhūmau nipātyate . yasya pādasya karaṇe bhavet udghaṭṭitaḥ tu saḥ .. 267..

Shloka 269

अयमुद्वेष्टितकरणे त्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य । द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृदा प्रयोक्तव्यः ॥ २६८॥

PADACHEDA

अयम् उद्वेष्टित-करणे तु अनुकरण-अर्थम् प्रयोगम् आसाद्य । द्रुत-मध्यम-प्रचारः सकृत् अ सकृदा प्रयोक्तव्यः ॥ २६८॥

TRANSLITERATION

ayam udveṣṭita-karaṇe tu anukaraṇa-artham prayogam āsādya . druta-madhyama-pracāraḥ sakṛt a sakṛdā prayoktavyaḥ .. 268..

Shloka 270

स्वभावरचिते भूमौ समस्थाने च यो भवेत् । समः पादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः ॥ २६९॥

PADACHEDA

स्वभाव-रचिते भूमौ सम-स्थाने च यः भवेत् । समः पादः स विज्ञेयः स्वभाव-अभिनय-आश्रयः ॥ २६९॥

TRANSLITERATION

svabhāva-racite bhūmau sama-sthāne ca yaḥ bhavet . samaḥ pādaḥ sa vijñeyaḥ svabhāva-abhinaya-āśrayaḥ .. 269..

Shloka 271

स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये । चलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते ॥ २७०॥

PADACHEDA

स्थिर-स्वभाव-अभिनये नाना करण-संश्रये । चलितः च पुनर् कार्यः विधि-ज्ञैः पाद-रेचिते ॥ २७०॥

TRANSLITERATION

sthira-svabhāva-abhinaye nānā karaṇa-saṃśraye . calitaḥ ca punar kāryaḥ vidhi-jñaiḥ pāda-recite .. 270..

Shloka 272

समस्यैव यदा पार्ष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् । बहिः पार्श्वस्थितोऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः ॥ २७१॥

PADACHEDA

समस्य एव यदा पार्ष्णिः पादस्य अभ्यन्तरे भवेत् । बहिस् पार्श्व-स्थितः अङ्गुष्ठः त्रि-अश्र-पादः तु स स्मृतः ॥ २७१॥

TRANSLITERATION

samasya eva yadā pārṣṇiḥ pādasya abhyantare bhavet . bahis pārśva-sthitaḥ aṅguṣṭhaḥ tri-aśra-pādaḥ tu sa smṛtaḥ .. 271..

Shloka 273

त्यक्त्वा (कृत्वा?) समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च । स्याद्विक्लवादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधिः ॥ २७२॥

PADACHEDA

त्यक्त्वा (कृत्वा?) सम-पदम् स्थानम् अश्वक्रान्ते तथा एव च । स्यात् विक्लव-आदिषु अर्थेषु त्रि-अश्रः पादः यथा विधिः ॥ २७२॥

TRANSLITERATION

tyaktvā (kṛtvā?) sama-padam sthānam aśvakrānte tathā eva ca . syāt viklava-ādiṣu artheṣu tri-aśraḥ pādaḥ yathā vidhiḥ .. 272..

Shloka 274

अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् । त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः ॥ २७३॥

PADACHEDA

अस्य एव सम-पादस्य पार्ष्णिः अभ्यन्तरे भवेत् । त्रि-अश्र-पादः स विज्ञेयः स्थानक-आदिषु संश्रयः ॥ २७३॥

TRANSLITERATION

asya eva sama-pādasya pārṣṇiḥ abhyantare bhavet . tri-aśra-pādaḥ sa vijñeyaḥ sthānaka-ādiṣu saṃśrayaḥ .. 273..

Shloka 275

उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोङ्गुष्ठकस्तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वा पादेऽग्रतलसञ्चरः ॥ २७४॥

PADACHEDA

उत्क्षिप्ता तु भवेत् पार्ष्णिः प्रसृत-उङ्गुष्ठकः तथा । अङ्गुल्यः च आञ्चिताः सर्वा पादे अग्र-तल-सञ्चरः ॥ २७४॥

TRANSLITERATION

utkṣiptā tu bhavet pārṣṇiḥ prasṛta-uṅguṣṭhakaḥ tathā . aṅgulyaḥ ca āñcitāḥ sarvā pāde agra-tala-sañcaraḥ .. 274..

Shloka 276

तोदननिकुट्टने स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे । विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन ॥ २७५॥

PADACHEDA

तोदन-निकुट्टने स्थित-निशुम्भने भूमि-ताडने भ्रमणे । विक्षेप-विविध-रेचक-पार्ष्णि-कृत-आगमनम् एतेन ॥ २७५॥

TRANSLITERATION

todana-nikuṭṭane sthita-niśumbhane bhūmi-tāḍane bhramaṇe . vikṣepa-vividha-recaka-pārṣṇi-kṛta-āgamanam etena .. 275..

Shloka 277

पार्ष्णिर्यस्याञ्चिता भूमौ पादमग्रतलं तथा । अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादस्त्वञ्चितः स्मृतः ॥ २७६॥

PADACHEDA

पार्ष्णिः यस्य आञ्चिता भूमौ पादम् अग्र-तलम् तथा । अङ्गुल्यः च अञ्चिताः सर्वाः स पादः तु अञ्चितः स्मृतः ॥ २७६॥

TRANSLITERATION

pārṣṇiḥ yasya āñcitā bhūmau pādam agra-talam tathā . aṅgulyaḥ ca añcitāḥ sarvāḥ sa pādaḥ tu añcitaḥ smṛtaḥ .. 276..

Shloka 278

पादाग्रतलसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते तथा । एव पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च ॥ २७७॥

PADACHEDA

पाद-अग्र-तल-सञ्चारे वर्तित-उद्वर्तिते तथा । एव पाद-आहते कार्यः नाना भ्रमरकेषु च ॥ २७७॥

TRANSLITERATION

pāda-agra-tala-sañcāre vartita-udvartite tathā . eva pāda-āhate kāryaḥ nānā bhramarakeṣu ca .. 277..

Shloka 279

उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यादङ्गुल्यः कुङ्चितास्तथा । तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादं कुञ्चितः स्मृतः ॥ २७८॥

PADACHEDA

उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यात् अङ्गुल्यः कुङ्चिताः तथा । तथा कुञ्चित-मध्यः च स पादम् कुञ्चितः स्मृतः ॥ २७८॥

TRANSLITERATION

utkṣiptā yasya pārṣṇī syāt aṅgulyaḥ kuṅcitāḥ tathā . tathā kuñcita-madhyaḥ ca sa pādam kuñcitaḥ smṛtaḥ .. 278..

Shloka 280

उदत्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते तथा । उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः ॥ २७९॥

PADACHEDA

उदत्त-गमने च एव वर्तित-उद्वर्तिते तथा । उत्क्षिप्ता तु भवेत् पार्ष्णिः अङ्गुष्ठ-अग्रेण संस्थितः ॥ २७९॥

TRANSLITERATION

udatta-gamane ca eva vartita-udvartite tathā . utkṣiptā tu bhavet pārṣṇiḥ aṅguṣṭha-agreṇa saṃsthitaḥ .. 279..

Shloka 281

वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । नृत्ते नूपुरकरणे प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते ॥ २८०॥

PADACHEDA

वामः च एव स्वभाव-स्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । नृत्ते नूपुर-करणे प्रयोगः तस्य कीर्त्यते ॥ २८०॥

TRANSLITERATION

vāmaḥ ca eva svabhāva-sthaḥ sūcīpādaḥ prakīrtitaḥ . nṛtte nūpura-karaṇe prayogaḥ tasya kīrtyate .. 280..

Shloka 282

अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं प्रयोजयेत् । पादजङ्घोरुकरणं कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः ॥ २८१॥

PADACHEDA

अतिक्रान्त-क्रमे च एव पादम् एतम् प्रयोजयेत् । पाद-जङ्घा-ऊरु-करणम् कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः ॥ २८१॥

TRANSLITERATION

atikrānta-krame ca eva pādam etam prayojayet . pāda-jaṅghā-ūru-karaṇam karma kārya prayoktṛbhiḥ .. 281..

Shloka 283

पादस्य करणं सर्व जङ्घोरुकृतमिष्यते । यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः प्रवर्तते ॥ २८२॥

PADACHEDA

पादस्य करणम् सर्व जङ्घा-ऊरु-कृतम् इष्यते । यथा पादः प्रवर्तेत तथा एव ऊरुः प्रवर्तते ॥ २८२॥

TRANSLITERATION

pādasya karaṇam sarva jaṅghā-ūru-kṛtam iṣyate . yathā pādaḥ pravarteta tathā eva ūruḥ pravartate .. 282..

Shloka 284

अनयोः समानकरणात् पादचारी प्रयोजयेत् । इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि ॥ २८३॥

PADACHEDA

अनयोः समान-करणात् पाद-चारी प्रयोजयेत् । इति एतत् अङ्ग-जम् प्रोक्तम् लक्षणम् कर्म च एव हि ॥ २८३॥

TRANSLITERATION

anayoḥ samāna-karaṇāt pāda-cārī prayojayet . iti etat aṅga-jam proktam lakṣaṇam karma ca eva hi .. 283..

Shloka 285

अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम् ॥ २८४॥

PADACHEDA

अतस् परम् प्रवक्ष्यामि चारी-व्यायाम-लक्षणम् ॥ २८४॥

TRANSLITERATION

atas param pravakṣyāmi cārī-vyāyāma-lakṣaṇam .. 284..

Shloka 286

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे अङ्गाभिनयो नाम नवमोऽध्यायः ।

PADACHEDA

इति भारतीये नाट्य-शास्त्रे अङ्गाभिनयः नाम नवमः अध्यायः ।

TRANSLITERATION

iti bhāratīye nāṭya-śāstre aṅgābhinayaḥ nāma navamaḥ adhyāyaḥ .

Languages

Saved

Languages

Saved

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION

PADACHEDA

TRANSLITERATION