| |
|

This overlay will guide you through the buttons:

Adhyaya Begins
॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय ३३ ॥

PADACHEDA

॥ नाट्यशास्त्रम् अध्याय ॥

TRANSLITERATION

.. nāṭyaśāstram adhyāya ..
Adhyaya Begins
॥ श्रीरस्तु ॥

PADACHEDA

॥ श्रीः अस्तु ॥

TRANSLITERATION

.. śrīḥ astu ..
Adhyaya Begins
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।

PADACHEDA

अथ त्रयस्त्रिंशः अध्यायः ।

TRANSLITERATION

atha trayastriṃśaḥ adhyāyaḥ .
Shloka 1
गुणात् प्रवर्तते गानं दोषं चैव निरस्यते । तस्माद्यत्नेन विज्ञेयौ गुणदोषौ समासतः ॥ १ ॥

PADACHEDA

गुणात् प्रवर्तते गानम् दोषम् च एव निरस्यते । तस्मात् यत्नेन विज्ञेयौ गुण-दोषौ समासतस् ॥ १ ॥

TRANSLITERATION

guṇāt pravartate gānam doṣam ca eva nirasyate . tasmāt yatnena vijñeyau guṇa-doṣau samāsatas .. 1 ..
Shloka 2
गाता प्रत्यग्रवयाः स्निग्धो मधुरस्वरोपचितकण्ठः । लयतालकलापातप्रमाणयोगेषु तत्त्वज्ञः ॥ २ ॥

PADACHEDA

गाता प्रत्यग्र-वयाः स्निग्धः मधुर-स्वर-उपचित-कण्ठः । ॥ २ ॥

TRANSLITERATION

gātā pratyagra-vayāḥ snigdhaḥ madhura-svara-upacita-kaṇṭhaḥ . .. 2 ..
Shloka 3
रूपगुणकान्तियुक्ता माधुर्योपेतसत्वसम्पन्नाः । पेशलमधुरस्निग्धानुनादिसमरक्त गुरु (शुभ) कण्ठाः ॥ ३

PADACHEDA

रूप-गुण-कान्ति-युक्ताः माधुर्य-उपेत-सत्व-सम्पन्नाः । गुरु (शुभ-कण्ठाः ॥ ३

TRANSLITERATION

rūpa-guṇa-kānti-yuktāḥ mādhurya-upeta-satva-sampannāḥ . guru (śubha-kaṇṭhāḥ .. 3
Shloka 4
सुविहितगमकविधायिन्योऽक्षोभ्यो(भ्यास्)ताललयकुशलाः । आतोद्यार्पितकरणा विज्ञेया गायिकाः श्यामाः ॥ ४ ॥

PADACHEDA

सु विहित-गमक-विधायिन्यः अक्षोभ्यः(भ्यास्-ताल-लय-कुशलाः । आतोद्य-अर्पित-करणाः विज्ञेयाः गायिकाः श्यामाः ॥ ४ ॥

TRANSLITERATION

su vihita-gamaka-vidhāyinyaḥ akṣobhyaḥ(bhyās-tāla-laya-kuśalāḥ . ātodya-arpita-karaṇāḥ vijñeyāḥ gāyikāḥ śyāmāḥ .. 4 ..
Shloka 5
प्रायेण तु स्वभावात् स्त्रीणां गानं नृणां च पाठ्यविधिः । स्त्रीणां स्वभावमधुरः कण्ठो नृणां बलित्वं च ॥ ५ ॥

PADACHEDA

प्रायेण तु स्वभावात् स्त्रीणाम् गानम् नृणाम् च पाठ्य-विधिः । स्त्रीणाम् स्वभाव-मधुरः कण्ठः नृणाम् बलि-त्वम् च ॥ ५ ॥

TRANSLITERATION

prāyeṇa tu svabhāvāt strīṇām gānam nṛṇām ca pāṭhya-vidhiḥ . strīṇām svabhāva-madhuraḥ kaṇṭhaḥ nṛṇām bali-tvam ca .. 5 ..
Shloka 6
यत्र स्त्रीणां पाठ्यात्(ठ्यं) गुणैर्नराणां च गानमधुरत्वम् । ज्ञेयोऽलङ्कारोऽसौ न हि स्वभावो ह्ययं तेषाम् ॥ ६ ॥

PADACHEDA

यत्र स्त्रीणाम् पाठ्यात्(गुणैः नराणाम् च गान-मधुर-त्वम् । ज्ञेयः अलङ्कारः असौ न हि स्वभावः हि अयम् तेषाम् ॥ ६ ॥

TRANSLITERATION

yatra strīṇām pāṭhyāt(guṇaiḥ narāṇām ca gāna-madhura-tvam . jñeyaḥ alaṅkāraḥ asau na hi svabhāvaḥ hi ayam teṣām .. 6 ..
Shloka 7
सुनिविष्टपाणिलययतियोगज्ञौसुमधुरलघुहस्तौ । गातृगुणैश्चोपेताववहितमनसौ सुसङ्गीतौ ॥ ७ ॥

PADACHEDA

सु निविष्ट-पाणि-लय-यति-योग-ज्ञौ सु मधुर-लघु-हस्तौ । गातृ-गुणैः च उपेतौ अवहित-मनसौ सु सङ्गीतौ ॥ ७ ॥

TRANSLITERATION

su niviṣṭa-pāṇi-laya-yati-yoga-jñau su madhura-laghu-hastau . gātṛ-guṇaiḥ ca upetau avahita-manasau su saṅgītau .. 7 ..
Shloka 8
स्फुटरचितचित्रकरणौ गीतश्रवणाचलौप्रवीणौ च । चित्रादिवाद्यकुशलौवीणाभ्यां वादकौ भवतः ॥ ८ ॥

PADACHEDA

स्फुट-रचित-चित्र-करणौ च । चित्र-आदि-वाद्य-कुश-लौवीणाभ्याम् वादकौ भवतः ॥ ८ ॥

TRANSLITERATION

sphuṭa-racita-citra-karaṇau ca . citra-ādi-vādya-kuśa-lauvīṇābhyām vādakau bhavataḥ .. 8 ..
Shloka 9
बलवानवहितबुद्धिर्गीतलयज्ञस्तथासुसङ्गीतः । श्रावकमधुरस्निग्धो दृढपाणिर्वंशवादको ज्ञेयः ॥ ९ ॥

PADACHEDA

बलवान् अवहित-बुद्धिः गीत-लय-ज्ञः तथा असु-सङ्गीतः । श्रावक-मधुर-स्निग्धः दृढ-पाणिः वंश-वादकः ज्ञेयः ॥ ९ ॥

TRANSLITERATION

balavān avahita-buddhiḥ gīta-laya-jñaḥ tathā asu-saṅgītaḥ . śrāvaka-madhura-snigdhaḥ dṛḍha-pāṇiḥ vaṃśa-vādakaḥ jñeyaḥ .. 9 ..
Shloka 10
अविचलितमविच्छन्नं वर्णालङ्कारबोधकंमधुरम् । स्निग्धं दोषविहीनं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम् ॥ १० ॥

PADACHEDA

अविचलितम् अविच्छन्नम् वर्ण-अलङ्कार-बोधकम् मधुरम् । स्निग्धम् दोष-विहीनम् वेणोः एवम् स्मृतम् वाद्यम् ॥ १० ॥

TRANSLITERATION

avicalitam avicchannam varṇa-alaṅkāra-bodhakam madhuram . snigdham doṣa-vihīnam veṇoḥ evam smṛtam vādyam .. 10 ..
Shloka 11
ज्ञानविज्ञानकरणवचनप्रयोगसिद्धिनिष्पादनानि षडाचार्यगुणा इति । तत्र ज्ञानं शास्त्रावबोधः । यथा च क्रियासम्पादनं विज्ञानम् । कण्ठहस्तगौण्यं करणम् । जितग्रन्थता वचनम् । देशादिसम्पदाराधनं प्रयोगसिद्धिः । शिष्यस्वभावमविशेष्योपात्तय उपदेशाच्छिष्यनिष्पादनमिति ॥ ११ ॥

PADACHEDA

ज्ञान-विज्ञान-करण-वचन-प्रयोग-सिद्धि-निष्पादनानि षट् आचार्य-गुणाः इति । तत्र ज्ञानम् शास्त्र-अवबोधः । यथा च क्रिया-सम्पादनम् विज्ञानम् । कण्ठ-हस्त-गौण्यम् करणम् । जित-ग्रन्थ-ता वचनम् । । शिष्य-स्वभावम् अ विशेष्य-उपात्तये उपदेशात् शिष्य-निष्पादनम् इति ॥ ११ ॥

TRANSLITERATION

jñāna-vijñāna-karaṇa-vacana-prayoga-siddhi-niṣpādanāni ṣaṭ ācārya-guṇāḥ iti . tatra jñānam śāstra-avabodhaḥ . yathā ca kriyā-sampādanam vijñānam . kaṇṭha-hasta-gauṇyam karaṇam . jita-grantha-tā vacanam . . śiṣya-svabhāvam a viśeṣya-upāttaye upadeśāt śiṣya-niṣpādanam iti .. 11 ..
Shloka 12
श्रावणोऽथ घनः स्निग्धो मधुरोह्यवधानवान् । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु षट् कण्ठस्य गुणा मताः ॥ १२ ॥

PADACHEDA

श्रावणः अथ घनः स्निग्धः मधुरः हि अवधानवान् । त्रि-स्थान-शोभि इति एवम् तु षट् कण्ठस्य गुणाः मताः ॥ १२ ॥

TRANSLITERATION

śrāvaṇaḥ atha ghanaḥ snigdhaḥ madhuraḥ hi avadhānavān . tri-sthāna-śobhi iti evam tu ṣaṭ kaṇṭhasya guṇāḥ matāḥ .. 12 ..
Shloka 13
उदात्तं श्रूयते यस्मात्तस्माच्छ्रावण उच्यते । श्रावणः सुस्वरो यस्मादच्छिन्नः स घनो मतः ॥ १३ ॥

PADACHEDA

उदात्तम् श्रूयते यस्मात् तस्मात् श्रावणः उच्यते । श्रावणः सु स्वरः यस्मात् अच्छिन्नः स घनः मतः ॥ १३ ॥

TRANSLITERATION

udāttam śrūyate yasmāt tasmāt śrāvaṇaḥ ucyate . śrāvaṇaḥ su svaraḥ yasmāt acchinnaḥ sa ghanaḥ mataḥ .. 13 ..
Shloka 14
अरूक्षध्वनिसंयुक्तः स्निग्धस्तज्ज्ञैः प्रकीर्तितः । मनःप्रह्लादनकरः स वै मधुर उच्यते ॥ १४ ॥

PADACHEDA

अरूक्ष-ध्वनि-संयुक्तः स्निग्धः तद्-ज्ञैः प्रकीर्तितः । मनः-प्रह्लादन-करः स वै मधुरः उच्यते ॥ १४ ॥

TRANSLITERATION

arūkṣa-dhvani-saṃyuktaḥ snigdhaḥ tad-jñaiḥ prakīrtitaḥ . manaḥ-prahlādana-karaḥ sa vai madhuraḥ ucyate .. 14 ..
Shloka 15
स्वरेऽधिके च हीने च ह्यविरक्तो विधानवान् । शिरःकण्ठेष्वभिहितन्त्रिस्थानमधुरस्वरः । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु स हि तज्ज्ञैरुदाहृतः ॥ १५ ॥

PADACHEDA

स्वरे अधिके च हीने च हि अविरक्तः विधानवान् । शिरः-कण्ठेषु अभिहित-त्रि-स्थान-मधुर-स्वरः । त्रि-स्थान-शोभि इति एवम् तु स हि तद्-ज्ञैः उदाहृतः ॥ १५ ॥

TRANSLITERATION

svare adhike ca hīne ca hi aviraktaḥ vidhānavān . śiraḥ-kaṇṭheṣu abhihita-tri-sthāna-madhura-svaraḥ . tri-sthāna-śobhi iti evam tu sa hi tad-jñaiḥ udāhṛtaḥ .. 15 ..
Shloka 16
कपिलो ह्यवस्थितश्चैव तथा सन्दष्ट एव च । काकी च तुम्बकी चैव पञ्च दोषा भवन्ति हि ॥ १६ ॥

PADACHEDA

कपिलः हि अवस्थितः च एव तथा सन्दष्टः एव च । काकी च तुम्बकी च एव पञ्च दोषाः भवन्ति हि ॥ १६ ॥

TRANSLITERATION

kapilaḥ hi avasthitaḥ ca eva tathā sandaṣṭaḥ eva ca . kākī ca tumbakī ca eva pañca doṣāḥ bhavanti hi .. 16 ..
Shloka 17
वैस्वर्यं च भवेद्यत्र तथा स्याद् घर्घरायितम् । कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठस्तथैव च ॥ १७ ॥

PADACHEDA

वैस्वर्यम् च भवेत् यत्र तथा स्यात् घर्घरायितम् । कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठः तथा एव च ॥ १७ ॥

TRANSLITERATION

vaisvaryam ca bhavet yatra tathā syāt ghargharāyitam . kapilaḥ sa tu vijñeyaḥ śleṣmakaṇṭhaḥ tathā eva ca .. 17 ..
Shloka 18
ऊनताऽधिकता चापि स्वराणां यत्र दृश्यते । रूक्षदोषहतश्चैव ज्ञेयः स त्वव्यवस्थितः ॥ १८ ॥

PADACHEDA

ऊन-ता अधिक-ता च अपि स्वराणाम् यत्र दृश्यते । रूक्ष-दोष-हतः च एव ज्ञेयः स तु अव्यवस्थितः ॥ १८ ॥

TRANSLITERATION

ūna-tā adhika-tā ca api svarāṇām yatra dṛśyate . rūkṣa-doṣa-hataḥ ca eva jñeyaḥ sa tu avyavasthitaḥ .. 18 ..
Shloka 19
दण्डप्रयोगात् सन्दष्टस्त्वाचार्यैः परिकीर्तितः । यो न विस्तरति स्थाने स्वरमुच्चारणागतम् ॥ १९ ॥

PADACHEDA

दण्ड-प्रयोगात् सन्दष्टः तु आचार्यैः परिकीर्तितः । यः न विस्तरति स्थाने स्वरम् उच्चारण-आगतम् ॥ १९ ॥

TRANSLITERATION

daṇḍa-prayogāt sandaṣṭaḥ tu ācāryaiḥ parikīrtitaḥ . yaḥ na vistarati sthāne svaram uccāraṇa-āgatam .. 19 ..
Shloka 20
नासाग्रग्रस्तशब्दस्तुतुम्बकी सोऽभिधीयते ॥ २० ॥

PADACHEDA

नासा-अग्र-ग्रस्त-शब्दः तुतुम्बकी सः अभिधीयते ॥ २० ॥

TRANSLITERATION

nāsā-agra-grasta-śabdaḥ tutumbakī saḥ abhidhīyate .. 20 ..
Shloka 21
अन्ये तु समप्रहरणे चैव जविनौ विशदौ तथा । जितश्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेदवर्जितौ । तथा बृयन्नखौ चैव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः ॥ २१ ॥ इति

PADACHEDA

अन्ये तु सम-प्रहरणे च एव जविनौ विशदौ तथा । जित-श्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेद-वर्जितौ । तथा बृयत्-नखौ च एव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः ॥ २१ ॥ इति

TRANSLITERATION

anye tu sama-praharaṇe ca eva javinau viśadau tathā . jita-śramau vikṛṣṭau ca madhurau sveda-varjitau . tathā bṛyat-nakhau ca eva jñeyau hastasya vai guṇāḥ .. 21 .. iti
Shloka 22
एते गुणाश्च दोषाश्च तत्त्वतः कथितो मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यवनद्धविधिं पुनः ॥ २२ ॥

PADACHEDA

एते गुणाः च दोषाः च तत्त्वतः कथितः मया । अतस् ऊर्ध्वम् प्रवक्ष्यामि हि अवनद्ध-विधिम् पुनर् ॥ २२ ॥

TRANSLITERATION

ete guṇāḥ ca doṣāḥ ca tattvataḥ kathitaḥ mayā . atas ūrdhvam pravakṣyāmi hi avanaddha-vidhim punar .. 22 ..
Shloka 23
पूर्वं यदुक्तं प्रपितामहेन । कुर्यात् य एवं तु नरः प्रयोगे सम्मानमग्रयं लभते स लोके ॥ २३ ॥

PADACHEDA

पूर्वम् यत् उक्तम् प्रपितामहेन । कुर्यात् यः एवम् तु नरः प्रयोगे सम्मानम् अग्रयम् लभते स लोके ॥ २३ ॥

TRANSLITERATION

pūrvam yat uktam prapitāmahena . kuryāt yaḥ evam tu naraḥ prayoge sammānam agrayam labhate sa loke .. 23 ..
Shloka 24
इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गुणदोषविचारो नामाध्यायस्त्रयस्त्रिंशः ॥ ३३ ॥

PADACHEDA

इति भरतीये नाट्य-शास्त्रे गुणदोषविचारः नाम अध्यायः त्रयस्त्रिंशः ॥ ३३ ॥

TRANSLITERATION

iti bharatīye nāṭya-śāstre guṇadoṣavicāraḥ nāma adhyāyaḥ trayastriṃśaḥ .. 33 ..

Add to Playlist

Practice Later

No Playlist Found

Create a Verse Post


Shloka QR Code

🔗

🪔 Powered by Gyaandweep.com

namo namaḥ!

भाषा चुने (Choose Language)

namo namaḥ!

Sign Up to practice more than 100 Vedic Scriptures and 1000s of chants, one verse at a time.

Login to track your learning and teaching progress.


Sign In