| |
|

This overlay will guide you through the buttons:

This overlay will guide you through the buttons:

श्रीउद्धव उवाच।
Shloka 1
कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभिः प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम १ ।

PADACHEDA

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातानि ऋषिभिः प्रभो । नव एकादश पञ्च त्रीणि आत्थ त्वम् इह शुश्रुम ।

TRANSLITERATION

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho . nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvam iha śuśruma .
Shloka 2
केचित्षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिं । सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश २ ।

PADACHEDA

केचिद् षड्विंशतिम् प्राहुः अपरे पञ्चविंशतिम् । सप्त एके नव षष् केचिद् चत्वारि एकादश अपरे । केचिद् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश ।

TRANSLITERATION

kecid ṣaḍviṃśatim prāhuḥ apare pañcaviṃśatim . sapta eke nava ṣaṣ kecid catvāri ekādaśa apare . kecid saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa .
Shloka 3
केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश २ । एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया ।

PADACHEDA

केचिद् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश । एतावत्-त्वम् हि सङ्ख्यानाम् ऋषयः यत् विवक्षया ।

TRANSLITERATION

kecid saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa . etāvat-tvam hi saṅkhyānām ṛṣayaḥ yat vivakṣayā .
Shloka 4
एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ३ ।

PADACHEDA

एतावत्-त्वम् हि सङ्ख्यानाम् ऋषयः यत् विवक्षया । गायन्ति पृथक् आयुष्मन् इदम् नः वक्तुम् अर्हसि ।

TRANSLITERATION

etāvat-tvam hi saṅkhyānām ṛṣayaḥ yat vivakṣayā . gāyanti pṛthak āyuṣman idam naḥ vaktum arhasi .
श्रीभगवानुवाच।
Shloka 5
युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ४ ।

PADACHEDA

युक्तम् च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणाः यथा । मायाम् मदीयाम् उद्गृह्य वदताम् किम् नु दुर्घटम् ।

TRANSLITERATION

yuktam ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā . māyām madīyām udgṛhya vadatām kim nu durghaṭam .
Shloka 6
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ५ ।

PADACHEDA

न एतत् एवम् यथा आत्थ त्वम् यत् अहम् वच्मि तत् तथा । एवम् विवदताम् हेतुम् शक्तयः मे दुरत्ययाः ।

TRANSLITERATION

na etat evam yathā āttha tvam yat aham vacmi tat tathā . evam vivadatām hetum śaktayaḥ me duratyayāḥ .
Shloka 7
यासां व्यतिकरादासीद्विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनु शाम्यति ६ ।

PADACHEDA

यासाम् व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदताम् पदम् । प्राप्ते शम-दमे अपि एति वादः तम् अनु शाम्यति ।

TRANSLITERATION

yāsām vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatām padam . prāpte śama-dame api eti vādaḥ tam anu śāmyati .
Shloka 8
परस्परानुप्रवेशात्तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ७ ।

PADACHEDA

परस्पर-अनुप्रवेशात् तत्त्वानाम् पुरुष-ऋषभ । पौर्वापर्य-प्रसङ्ख्यानम् यथा वक्तुः विवक्षितम् ।

TRANSLITERATION

paraspara-anupraveśāt tattvānām puruṣa-ṛṣabha . paurvāparya-prasaṅkhyānam yathā vaktuḥ vivakṣitam .
Shloka 9
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ८ ।

PADACHEDA

एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशस् ।

TRANSLITERATION

ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca . pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśas .
Shloka 10
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ९ ।

PADACHEDA

पौर्वापर्यम् अतस् अमीषाम् प्रसङ्ख्यानम् अभीप्सताम् । यथा विविक्तम् यत् वक्त्रम् गृह्णीमः युक्ति-सम्भवात् ।

TRANSLITERATION

paurvāparyam atas amīṣām prasaṅkhyānam abhīpsatām . yathā viviktam yat vaktram gṛhṇīmaḥ yukti-sambhavāt .
Shloka 11
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् १० ।

PADACHEDA

अनाद्य-विद्या-युक्तस्य पुरुषस्य आत्म-वेदनम् । स्वतस् न सम्भवात् अन्यः तत्त्व-ज्ञः ज्ञान-दः भवेत् ।

TRANSLITERATION

anādya-vidyā-yuktasya puruṣasya ātma-vedanam . svatas na sambhavāt anyaḥ tattva-jñaḥ jñāna-daḥ bhavet .
Shloka 12
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ११ ।

PADACHEDA

पुरुष-ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यम् अणु अपि । तद्-अन्य-कल्पना-पार्था ज्ञानम् च प्रकृतेः गुणः ।

TRANSLITERATION

puruṣa-īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyam aṇu api . tad-anya-kalpanā-pārthā jñānam ca prakṛteḥ guṇaḥ .
Shloka 13
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः १२ ।

PADACHEDA

प्रकृतिः गुण-साम्यम् वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाः । सत्त्वम् रजः तमः इति स्थिति-उत्पत्ति-अन्त-हेतवः ।

TRANSLITERATION

prakṛtiḥ guṇa-sāmyam vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ . sattvam rajaḥ tamaḥ iti sthiti-utpatti-anta-hetavaḥ .
Shloka 14
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च १३ ।

PADACHEDA

सत्त्वम् ज्ञानम् रजः कर्म तमः अज्ञानम् इह उच्यते । गुण-व्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रम् एव च ।

TRANSLITERATION

sattvam jñānam rajaḥ karma tamaḥ ajñānam iha ucyate . guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca .
Shloka 15
पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः । ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव १४ ।

PADACHEDA

पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तम् अहङ्कारः नभः अनिलः । ज्योतिः आपः क्षितिः इति तत्त्वानि उक्तानि मे नव ।

TRANSLITERATION

puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktam ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ . jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava .
Shloka 16
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रिः कर्माण्यङ्गोभयं मनः १५ ।

PADACHEDA

श्रोत्रम् त्वच् दर्शनम् घ्राणः जिह्वा इति ज्ञान-शक्तयः । वाच्-पाणि-उपस्थ-पायु-अङ्घ्रिः कर्माणि अङ्ग-उभयम् मनः ।

TRANSLITERATION

śrotram tvac darśanam ghrāṇaḥ jihvā iti jñāna-śaktayaḥ . vāc-pāṇi-upastha-pāyu-aṅghriḥ karmāṇi aṅga-ubhayam manaḥ .
Shloka 17
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः १६ ।

PADACHEDA

शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपम् च इति अर्थ-जातयः । गति-उक्ति-उत्सर्ग-शिल्पानि कर्म-आयतन-सिद्धयः ।

TRANSLITERATION

śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpam ca iti artha-jātayaḥ . gati-ukti-utsarga-śilpāni karma-āyatana-siddhayaḥ .
Shloka 18
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते १७ ।

PADACHEDA

सर्ग-आदौ प्रकृतिः हि अस्य कार्य-कारण-रूपिणी । सत्त्व-आदिभिः गुणैः धत्ते पुरुषः अव्यक्तः ईक्षते ।

TRANSLITERATION

sarga-ādau prakṛtiḥ hi asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī . sattva-ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate .
Shloka 19
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया । लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात् १८ ।

PADACHEDA

व्यक्त-आदयः विकुर्वाणाः धातवः पुरुष-ईक्षया । लब्ध-वीर्याः सृजन्ति अण्डम् संहताः प्रकृतेः बलात् ।

TRANSLITERATION

vyakta-ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa-īkṣayā . labdha-vīryāḥ sṛjanti aṇḍam saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt .
Shloka 20
सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः १९ ।

PADACHEDA

सप्त एव धातवः इति तत्र अर्थाः पञ्च ख-आदयः । ज्ञानम् आत्मा उभय-आधारः ततस् देह-इन्द्रिय-असवः ।

TRANSLITERATION

sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca kha-ādayaḥ . jñānam ātmā ubhaya-ādhāraḥ tatas deha-indriya-asavaḥ .
Shloka 21
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वेदं समपाविशत् २० ।

PADACHEDA

षष् इति अत्र अपि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् । तैः युक्तः आत्म-सम्भूतैः सृष्ट्वा इदम् समपाविशत् ।

TRANSLITERATION

ṣaṣ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān . taiḥ yuktaḥ ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvā idam samapāviśat .
Shloka 22
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु २१ ।

PADACHEDA

चत्वारि एव इति तत्र अपि तेजः आपः अन्नम् आत्मनः । जातानि तैः इदम् जातम् जन्म अवयविनः खलु ।

TRANSLITERATION

catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annam ātmanaḥ . jātāni taiḥ idam jātam janma avayavinaḥ khalu .
Shloka 23
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः २२ ।

PADACHEDA

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्र-इन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्च एकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ।

TRANSLITERATION

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra-indriyāṇi ca . pañca pañca ekamanasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ .
Shloka 24
तद्वत्षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश २३ ।

PADACHEDA

तद्वत् षोडश-सङ्ख्याने आत्मा एव मनः उच्यते । भूत-इन्द्रियाणि पञ्च एव मनः आत्मा त्रयोदश ।

TRANSLITERATION

tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate . bhūta-indriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśa .
Shloka 25
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ २४ ।

PADACHEDA

एकादश-त्वे आत्मा असौ महाभूत-इन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयः च एव पुरुषः च नवा इति अथ ।

TRANSLITERATION

ekādaśa-tve ātmā asau mahābhūta-indriyāṇi ca . aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca navā iti atha .
Shloka 26
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम् २५ ।

PADACHEDA

इति नाना प्रसङ्ख्यानम् तत्त्वानाम् ऋषिभिः कृतम् । सर्वम् न्याय्यम् युक्तिमत्-त्वात् विदुषाम् किम् अशोभनम् ।

TRANSLITERATION

iti nānā prasaṅkhyānam tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam . sarvam nyāyyam yuktimat-tvāt viduṣām kim aśobhanam .
श्रीउद्धव उवाच।
Shloka 27
प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि २६ ।

PADACHEDA

प्रकृतिः पुरुषः च उभौ यदि अपि आत्म-विलक्षणौ । अन्योन्य-अपाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः । प्रकृतौ लक्ष्यते हि आत्मा प्रकृतिः च तथा आत्मनि ।

TRANSLITERATION

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātma-vilakṣaṇau . anyonya-apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ . prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani .
Shloka 28
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः २७ ।

PADACHEDA

एवम् मे पुण्डरीकाक्ष महान्तम् संशयम् हृदि । छेत्तुम् अर्हसि सर्वज्ञ वचोभिः नय-नैपुणैः ।

TRANSLITERATION

evam me puṇḍarīkākṣa mahāntam saṃśayam hṛdi . chettum arhasi sarvajña vacobhiḥ naya-naipuṇaiḥ .
Shloka 29
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः २८ ।

PADACHEDA

त्वत्तः ज्ञानम् हि जीवानाम् प्रमोषः ते अत्र शक्तितः । त्वम् एव हि आत्म-मायायाः गतिम् वेत्थ न च अपरः ।

TRANSLITERATION

tvattaḥ jñānam hi jīvānām pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ . tvam eva hi ātma-māyāyāḥ gatim vettha na ca aparaḥ .
श्रीभगवानुवाच।
Shloka 30
प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ । एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः २९ ।

PADACHEDA

प्रकृतिः पुरुषः च इति विकल्पः पुरुष-ऋषभ । एष वैकारिकः सर्गः गुण-व्यतिकर-आत्मकः ।

TRANSLITERATION

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣa-ṛṣabha . eṣa vaikārikaḥ sargaḥ guṇa-vyatikara-ātmakaḥ .
Shloka 31
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ३० ।

PADACHEDA

मम अङ्ग माया गुण-मयी अनेकधा विकल्प-बुद्धीः च गुणैः विधत्ते । वैकारिकः त्रिविधः अध्यात्मम् एकम् अथ अधिदैवम् अधिभूतम् अन्यत् ।

TRANSLITERATION

mama aṅga māyā guṇa-mayī anekadhā vikalpa-buddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte . vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmam ekam atha adhidaivam adhibhūtam anyat .
Shloka 32
दृग्रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः ३१ ।

PADACHEDA

दृश्-रूप-मार्कम् वपुः अत्र रन्ध्रे परस्परम् सिध्यति यः स्वतस् खे । आत्मा यत् एषाम् अपरः यः आद्यः स्वया अनुभूत्या अखिल-सिद्ध-सिद्धिः ।

TRANSLITERATION

dṛś-rūpa-mārkam vapuḥ atra randhre parasparam sidhyati yaḥ svatas khe . ātmā yat eṣām aparaḥ yaḥ ādyaḥ svayā anubhūtyā akhila-siddha-siddhiḥ .
Shloka 33
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुर् । जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ३२ ।

PADACHEDA

एवम् त्वच्-आदि श्रवण-आदि चक्षुः । जिह्वा-आदि नासा-आदि च चित्त-युक्तम् ।

TRANSLITERATION

evam tvac-ādi śravaṇa-ādi cakṣuḥ . jihvā-ādi nāsā-ādi ca citta-yuktam .
Shloka 34
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ३३ ।

PADACHEDA

यः असौ गुण-क्षोभ-कृतः विकारः प्रधान-मूलात् महतः प्रसूतः । अहम् त्रिवृत् मोह-विकल्प-हेतुः वैकारिकः तामसः ऐन्द्रियः च ।

TRANSLITERATION

yaḥ asau guṇa-kṣobha-kṛtaḥ vikāraḥ pradhāna-mūlāt mahataḥ prasūtaḥ . aham trivṛt moha-vikalpa-hetuḥ vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca .
Shloka 35
आत्मापरिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ३४ ।

PADACHEDA

आत्म-अपरिज्ञान-मयः विवादः हि अस्ति इति न अस्ति इति भिदा-अर्थ-निष्ठः । व्यर्थः अपि ना एवा उपरमेत पुंसाम् मत्तः परावृत्त-धियाम् स्व-लोकात् ।

TRANSLITERATION

ātma-aparijñāna-mayaḥ vivādaḥ hi asti iti na asti iti bhidā-artha-niṣṭhaḥ . vyarthaḥ api nā evā uparameta puṃsām mattaḥ parāvṛtta-dhiyām sva-lokāt .
श्रीउद्धव उवाच।
Shloka 36
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो । उच्चावचान्यथा देहान्गृह्णन्ति विसृजन्ति च ३५ ।

PADACHEDA

त्वत्तः परावृत्त-धियः स्व-कृतैः कर्मभिः प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ।

TRANSLITERATION

tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho . uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca .
Shloka 37
तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः । न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ३६ ।

PADACHEDA

तत् मम आख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यम् अनात्मभिः । न हि एतत् प्रायशस् लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ।

TRANSLITERATION

tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ . na hi etat prāyaśas loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ .
श्रीभगवानुवाच।
Shloka 38
मनः कर्ममयं नॄणामिन्द्रियैः पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ३७ ।

PADACHEDA

मनः कर्म-मयम् नॄणाम् इन्द्रियैः पञ्चभिः युतम् । लोकात् लोकम् प्रयाति अन्यः आत्मा तत् अनुवर्तते ।

TRANSLITERATION

manaḥ karma-mayam nṝṇām indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam . lokāt lokam prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate .
Shloka 39
ध्यायन्मनोऽनु विषयान्दृष्टान्वानुश्रुतानथ । उद्यत्सीदत्कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ३८ ।

PADACHEDA

ध्यायन् मनः अनु विषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् अथ । उद्यत्-सीदत्-कर्म-तन्त्रम् स्मृतिः तदनु शाम्यति ।

TRANSLITERATION

dhyāyan manaḥ anu viṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha . udyat-sīdat-karma-tantram smṛtiḥ tadanu śāmyati .
Shloka 40
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ३९ ।

PADACHEDA

विषय-अभिनिवेशेन न आत्मानम् यत् स्मरेत् पुनर् । जन्तोः वै कस्यचिद् हेतोः मृत्युः अत्यन्त-विस्मृतिः ।

TRANSLITERATION

viṣaya-abhiniveśena na ātmānam yat smaret punar . jantoḥ vai kasyacid hetoḥ mṛtyuḥ atyanta-vismṛtiḥ .
Shloka 41
जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः ४० ।

PADACHEDA

जन्म तु आत्म-तया पुंसः सर्व-भावेन भूरि-द । विषय-स्वीकृतिम् प्राहुः यथा स्वप्न-मनोरथः ।

TRANSLITERATION

janma tu ātma-tayā puṃsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da . viṣaya-svīkṛtim prāhuḥ yathā svapna-manorathaḥ .
Shloka 42
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति ४१ ।

PADACHEDA

स्वप्नम् मनोरथम् च इत्थम् प्राक्तनम् न स्मरति असौ । तत्र पूर्वम् इव आत्मानम् अपूर्वम् च अनुपश्यति ।

TRANSLITERATION

svapnam manoratham ca ittham prāktanam na smarati asau . tatra pūrvam iva ātmānam apūrvam ca anupaśyati .
Shloka 43
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा ४२ ।

PADACHEDA

इन्द्रियायन-सृष्ट्या इदम् त्रैविध्यम् भाति वस्तुनि । बहिस् अन्तर् भिदा-हेतुः जनः असत्-जन-कृत् यथा ।

TRANSLITERATION

indriyāyana-sṛṣṭyā idam traividhyam bhāti vastuni . bahis antar bhidā-hetuḥ janaḥ asat-jana-kṛt yathā .
Shloka 44
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ४३ ।

PADACHEDA

नित्यदा हि अङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेन अलक्ष्य-वेगेन सूक्ष्म-त्वात् तत् न दृश्यते ।

TRANSLITERATION

nityadā hi aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca . kālena alakṣya-vegena sūkṣma-tvāt tat na dṛśyate .
Shloka 45
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः ४४ ।

PADACHEDA

यथा अर्चिषाम् स्रोतसाम् च फलानाम् वा वनस्पतेः । तथा एव सर्व-भूतानाम् वयः-अवस्था-आदयः कृताः ।

TRANSLITERATION

yathā arciṣām srotasām ca phalānām vā vanaspateḥ . tathā eva sarva-bhūtānām vayaḥ-avasthā-ādayaḥ kṛtāḥ .
Shloka 46
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ४५ ।

PADACHEDA

सः अयम् दीपः अर्चिषाम् यद्वत् स्रोतसाम् तत् इदम् जलम् । सः अयम् पुमान् इति नृणाम् मृषा गीः धीः मृषा आयुषाम् ।

TRANSLITERATION

saḥ ayam dīpaḥ arciṣām yadvat srotasām tat idam jalam . saḥ ayam pumān iti nṛṇām mṛṣā gīḥ dhīḥ mṛṣā āyuṣām .
Shloka 47
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः ४६ ।

PADACHEDA

मा स्वस्य कर्म-बीजेन जायते सः अपि अयम् पुमान् । म्रियते वा अमरः भ्रान्त्या यथा अग्निः दारु-संयुतः ।

TRANSLITERATION

mā svasya karma-bījena jāyate saḥ api ayam pumān . mriyate vā amaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru-saṃyutaḥ .
Shloka 48
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ४७ ।

PADACHEDA

निषेक-गर्भ-जन्मानि बाल्य-कौमार-यौवनम् । वयः-मध्यम् जरा मृत्युः इति अवस्थाः तनोः नव ।

TRANSLITERATION

niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam . vayaḥ-madhyam jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava .
Shloka 49
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनूः । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च ४८ ।

PADACHEDA

एताः मनोरथ-मयीः हानि अस्य उच्चावचाः तनूः । गुण-सङ्गात् उपादत्ते क्वचिद् कश्चिद् जहाति च ।

TRANSLITERATION

etāḥ manoratha-mayīḥ hāni asya uccāvacāḥ tanūḥ . guṇa-saṅgāt upādatte kvacid kaścid jahāti ca .
Shloka 50
आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः ४९ ।

PADACHEDA

आत्मनः पितृ-पुत्राभ्याम् अनुमेयौ भव-अप्ययौ । न भव-अप्यय-वस्तूनाम् अभिज्ञः द्वय-लक्षणः ।

TRANSLITERATION

ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhava-apyayau . na bhava-apyaya-vastūnām abhijñaḥ dvaya-lakṣaṇaḥ .
Shloka 51
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ५० ।

PADACHEDA

तरोः बीज-विपाकाभ्याम् यः विद्वान् जन्म-संयमौ । तरोः विलक्षणः द्रष्टा एवम् द्रष्टा तनोः पृथक् ।

TRANSLITERATION

taroḥ bīja-vipākābhyām yaḥ vidvān janma-saṃyamau . taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evam draṣṭā tanoḥ pṛthak .
Shloka 52
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ५१ ।

PADACHEDA

प्रकृतेः एवम् आत्मानम् अ विविच्य अबुधः पुमान् । तत्त्वेन स्पर्श-सम्मूढः संसारम् प्रतिपद्यते ।

TRANSLITERATION

prakṛteḥ evam ātmānam a vivicya abudhaḥ pumān . tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṃsāram pratipadyate .
Shloka 53
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान्रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः ५२ ।

PADACHEDA

सत्त्व-सङ्गात् ऋषीन् देवान् रजसा असुर-मानुषान् । तमसा भूत-तिर्यक्त्वम् भ्रामितः याति कर्मभिः ।

TRANSLITERATION

sattva-saṅgāt ṛṣīn devān rajasā asura-mānuṣān . tamasā bhūta-tiryaktvam bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ .
Shloka 54
नृत्यतो गायतः पश्यन्यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान्पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ५३ ।

PADACHEDA

नृत्यतः गायतः पश्यन् यथा एव अनुकरोति तान् । एवम् बुद्धि-गुणान् पश्यन् अनीहः अपि अनुकार्यते ।

TRANSLITERATION

nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān . evam buddhi-guṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate .
Shloka 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ५४ ।

PADACHEDA

यथा अम्भसा प्रचलता तरवः अपि चलाः इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमति इव भूः ।

TRANSLITERATION

yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva . cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ .
Shloka 56
यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ५५ ।

PADACHEDA

यथा मनोरथ-धियः विषय-अनुभवः मृषा । स्वप्न-दृष्टाः च दाशार्ह तथा संसारः आत्मनः ।

TRANSLITERATION

yathā manoratha-dhiyaḥ viṣaya-anubhavaḥ mṛṣā . svapna-dṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ .
Shloka 57
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ५६ ।

PADACHEDA

अर्थे हि अ विद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते । ध्यायतः स्वप्ने अनर्थ-आगमः यथा ।

TRANSLITERATION

arthe hi a vidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate . dhyāyataḥ svapne anartha-āgamaḥ yathā .
Shloka 58
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ५७ ।

PADACHEDA

तस्मात् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असत्-इन्द्रियैः । आत्म-अग्रहण-निर्भातम् पश्य वैकल्पिकम् भ्रमम् ।

TRANSLITERATION

tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat-indriyaiḥ . ātma-agrahaṇa-nirbhātam paśya vaikalpikam bhramam .
Shloka 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा । ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ५८ ।

PADACHEDA

क्षिप्तः अवमानितः असद्भिः प्रलब्धः असूयितः अथ वा । ताडितः सन् निरुद्धः वा वृत्त्या वा परिहापितः ।

TRANSLITERATION

kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ atha vā . tāḍitaḥ san niruddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ .
Shloka 60
निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः । श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ५९ ।

PADACHEDA

निष्ठ्युतः मूत्रितः वा अज्ञैः बहुधा एवम् प्रकम्पितः । श्रेयस्कामः कृच्छ्र-गतः आत्मना आत्मानम् उद्धरेत् ।

TRANSLITERATION

niṣṭhyutaḥ mūtritaḥ vā ajñaiḥ bahudhā evam prakampitaḥ . śreyaskāmaḥ kṛcchra-gataḥ ātmanā ātmānam uddharet .
श्रीउद्धव उवाच।
Shloka 61
यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ६०। सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम्। विदुषामपि विश्वात्मन्प्रकृतिर्हि बलीयसी। ऋते त्वद्धर्मनिरतान्शान्तास्ते चरणालयान् ६१।

PADACHEDA

यथा एवम् अनुबुध्येयम् वद नः वदताम् वर। सु दुःसहम् इमम् मन्ये आत्मनि असत्-अतिक्रमम्। विदुषाम् अपि विश्वात्मन् प्रकृतिः हि बलीयसी। ऋते त्वद्-धर्म-निरतान् शान्ताः ते चरण-आलयान्।

TRANSLITERATION

yathā evam anubudhyeyam vada naḥ vadatām vara. su duḥsaham imam manye ātmani asat-atikramam. viduṣām api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī. ṛte tvad-dharma-niratān śāntāḥ te caraṇa-ālayān.
Shloka 62
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः।

PADACHEDA

इति श्रीमत्-भागवते महापुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम् एकादश-स्कन्धे द्वाविंशः अध्यायः।

TRANSLITERATION

iti śrīmat-bhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyām saṃhitāyām ekādaśa-skandhe dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ.

Add to Playlist

Practice Later

No Playlist Found

Create a Verse Post


Shloka QR Code

🔗

🪔 Powered by Gyaandweep.com

namo namaḥ!

भाषा चुने (Choose Language)

नमो नमः

Practice 100+ Vedic scriptures and 1000s of chants — one verse at a time.

Sign In