| |
|

This overlay will guide you through the buttons:

Varga 0 - Shloka 1
ॐ

PADACHEDA

ओम्

TRANSLITERATION

om

ENGLISH MEANING

Om!
Varga 0 - Shloka 2
॥ अथ कठोपनिषद् ॥

PADACHEDA

॥ अथ कठोपनिषद् ॥

TRANSLITERATION

.. atha kaṭhopaniṣad ..
Varga 0 - Shloka 3
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ॥

PADACHEDA

ओम् सह नौ अवतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यम् करवावहै । तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु । मा विद्विषावहै ॥

TRANSLITERATION

om saha nau avatu . saha nau bhunaktu . saha vīryam karavāvahai . tejasvi nau adhītam astu . mā vidviṣāvahai ..

ENGLISH MEANING

May He protect us both together (by illumining the nature of knowledge). May He sustain us both (by ensuring the fruits of knowledge). May we attain the vigour (of knowledge) together. Let what we learn enlighten us. Let us not hate each other.
Varga 0 - Shloka 4
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

PADACHEDA

ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

TRANSLITERATION

om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ..

ENGLISH MEANING

Om! Peace! Peace! Peace!
Varga 1 - Shloka 1
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १॥

PADACHEDA

ओम् उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसम् ददौ । तस्य ह नचिकेताः नाम पुत्रः आस ॥ १॥

TRANSLITERATION

om uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasam dadau . tasya ha naciketāḥ nāma putraḥ āsa .. 1..

ENGLISH MEANING

Out of desire, so goes the story, the son of Vajasrava gave away all his wealth. He had a son named Nachiketas.
Varga 1 - Shloka 2
तँ ह कुमारँ सन्तं दक्षिणासुनीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २॥

PADACHEDA

तम् ह कुमारम् सन्तम् दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा आविवेश सः अमन्यत ॥ २॥

TRANSLITERATION

tam ha kumāram santam dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhā āviveśa saḥ amanyata .. 2..

ENGLISH MEANING

Though young, faith possessed him as presents were being brought; he thought:
Varga 1 - Shloka 3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३॥

PADACHEDA

पीत-उदकाः जग्ध-तृणाः दुग्ध-दोहाः निरिन्द्रियाः । अनन्दाः नाम ते लोकाः तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३॥

TRANSLITERATION

pīta-udakāḥ jagdha-tṛṇāḥ dugdha-dohāḥ nirindriyāḥ . anandāḥ nāma te lokāḥ tān sa gacchati tā dadat .. 3..

ENGLISH MEANING

Water has been drunk (for the last time by these cows), grass has been eaten (for the last time); they have yielded all their milk, and are devoid of (the power of) the organs. Those worlds are indeed joyless where he goes who offers these.
Varga 1 - Shloka 4
स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४॥

PADACHEDA

स ह उवाच पितरम् तत कस्मै माम् दास्यसि इति । द्वितीयम् तृतीयम् तम् ह उवाच मृत्यवे त्वा ददामि इति ॥ ४॥

TRANSLITERATION

sa ha uvāca pitaram tata kasmai mām dāsyasi iti . dvitīyam tṛtīyam tam ha uvāca mṛtyave tvā dadāmi iti .. 4..

ENGLISH MEANING

He then said to his parent, "father, to whom wilt thou give me?" A second time and a third time (he said it). To him he (the father) said, "To Death I give thee."
Varga 1 - Shloka 5
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५॥

PADACHEDA

बहूनाम् एमि प्रथमः बहूनाम् एमि मध्यमः । किम् स्विद् यम् अस्य कर्तव्यम् यत् मया अद्य करिष्यति ॥ ५॥

TRANSLITERATION

bahūnām emi prathamaḥ bahūnām emi madhyamaḥ . kim svid yam asya kartavyam yat mayā adya kariṣyati .. 5..

ENGLISH MEANING

Of many I go the first; of many I go the middle most. What purpose of Yama could there be which (my father) will get accomplished today through me?
Varga 1 - Shloka 6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६॥

PADACHEDA

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथा अपरे । सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इव आजायते पुनर् ॥ ६॥

TRANSLITERATION

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā apare . sasyam iva martyaḥ pacyate sasyam iva ājāyate punar .. 6..

ENGLISH MEANING

Think how your ancestors behaved; behold how others now behave. Like corn man decays, and like corn he is born again.
Varga 1 - Shloka 7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् । तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७॥

PADACHEDA

वैश्वानरः प्रविशति अतिथिः ब्राह्मणः गृहान् । तस्य एताम् शान्तिम् कुर्वन्ति हर वैवस्वत उदकम् ॥ ७॥

TRANSLITERATION

vaiśvānaraḥ praviśati atithiḥ brāhmaṇaḥ gṛhān . tasya etām śāntim kurvanti hara vaivasvata udakam .. 7..

ENGLISH MEANING

Like Vaisvanara (fire), a Brahmana guest enters the houses. Men offer this to propitiate him. O Vaivasvata (Yama): fetch water (for him).
Varga 1 - Shloka 8
आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८॥

PADACHEDA

आशा-प्रतीक्षे संगतम् सूनृताम् च इष्टापूर्ते पुत्र-पशून् च सर्वान् । एतत् वृङ्क्ते पुरुषस्य अल्पमेधसः यस्य अन् अश्नन् वसति ब्राह्मणः गृहे ॥ ८॥

TRANSLITERATION

āśā-pratīkṣe saṃgatam sūnṛtām ca iṣṭāpūrte putra-paśūn ca sarvān . etat vṛṅkte puruṣasya alpamedhasaḥ yasya an aśnan vasati brāhmaṇaḥ gṛhe .. 8..

ENGLISH MEANING

Hope, expectation, association with the effects (of these two), pleasant discourse, sacrifice, acts of pious liberality, sons and cattle - all these are destroyed in the case of the man of little intellect in whose house a Brahmana dwells without food.
Varga 1 - Shloka 9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे- ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९॥

PADACHEDA

तिस्रः रात्रीः यत् अवात्सीः गृहे मे अन् अश्नन् ब्रह्मन् अतिथिः नमस्यः । नमः ते अस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मे अस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ९॥

TRANSLITERATION

tisraḥ rātrīḥ yat avātsīḥ gṛhe me an aśnan brahman atithiḥ namasyaḥ . namaḥ te astu brahman svasti me astu tasmāt prati trīn varān vṛṇīṣva .. 9..

ENGLISH MEANING

O Brahmana, since thou, a worshipful guest, hast dwelt in my house for three nights without food, let me make salutation to thee. O Brahmana, may peace be with me. Therefore, ask for three boons in return.
Varga 1 - Shloka 10
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १०॥

PADACHEDA

शान्त-संकल्पः सु मनाः यथा स्यात् वीत-मन्युः गौतमः मा अभि मृत्यो । त्वद्-प्रसृष्टम् मा अभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणाम् प्रथमम् वरम् वृणे ॥ १०॥

TRANSLITERATION

śānta-saṃkalpaḥ su manāḥ yathā syāt vīta-manyuḥ gautamaḥ mā abhi mṛtyo . tvad-prasṛṣṭam mā abhivadet pratīta etat trayāṇām prathamam varam vṛṇe .. 10..

ENGLISH MEANING

O Death, let Gautama (my father) be relieved of the anxiety, let him become calm in mind and free from anger (towards me), and let him recognise me and talk to me when liberated by thee. Of the three boons, this is the first I choose.
Varga 1 - Shloka 11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११॥

PADACHEDA

यथा पुरस्तात् भविता प्रतीत औद्दालकिः आरुणिः मद्-प्रसृष्टः । सुखम् रात्रीः शयिता वीत-मन्युः त्वाम् ददृशिवान् मृत्यु-मुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११॥

TRANSLITERATION

yathā purastāt bhavitā pratīta auddālakiḥ āruṇiḥ mad-prasṛṣṭaḥ . sukham rātrīḥ śayitā vīta-manyuḥ tvām dadṛśivān mṛtyu-mukhāt pramuktam .. 11..

ENGLISH MEANING

Ouddalaki, the son of Aruna, will recognise thee as before and will, with my permission, sleep peacefully during nights and on seeing thee released from the jaws of Death; he will be free from anger.
Varga 1 - Shloka 12
स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२॥

PADACHEDA

स्वर्गे लोके न भयम् किंचन अस्ति न तत्र त्वम् न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वा अशनाया-पिपासे शोक-अतिगः मोदते स्वर्ग-लोके ॥ १२॥

TRANSLITERATION

svarge loke na bhayam kiṃcana asti na tatra tvam na jarayā bibheti . ubhe tīrtvā aśanāyā-pipāse śoka-atigaḥ modate svarga-loke .. 12..

ENGLISH MEANING

There is no fear in heaven; nor art thou there; nor is there any fear from old age. Transcending both hunger and thirst and rising above grief, man rejoices in heaven.
Varga 1 - Shloka 13
स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३॥

PADACHEDA

स त्वम् अग्निम् स्वर्ग्यम् अध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वम् श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्ग-लोकाः अमृत-त्वम् भजन्त एतत् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३॥

TRANSLITERATION

sa tvam agnim svargyam adhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvam śraddadhānāya mahyam . svarga-lokāḥ amṛta-tvam bhajanta etat dvitīyena vṛṇe vareṇa .. 13..

ENGLISH MEANING

O Death, thou knowest the Fire that leads to heaven. Instruct me, who am endowed with faith, about that (Fire) by which those who dwell in heaven attain immortality. This I choose for my second boon.
Varga 1 - Shloka 14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४॥

PADACHEDA

प्र ते ब्रवीमि तत् उ मे निबोध स्वर्ग्यम् अग्निम् नचिकेतः प्रजानन् । अनन्त-लोक-आप्तिम् अथो प्रतिष्ठाम् विद्धि त्वम् एतम् निहितम् गुहायाम् ॥ १४॥

TRANSLITERATION

pra te bravīmi tat u me nibodha svargyam agnim naciketaḥ prajānan . ananta-loka-āptim atho pratiṣṭhām viddhi tvam etam nihitam guhāyām .. 14..

ENGLISH MEANING

I will teach thee well; listen to me and understand, O Nachiketas, I know the Fire that leads to heaven. Know that Fire which is the means for the attainment of heaven and which is the support (of the universe) and located in the cavity.
Varga 1 - Shloka 15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १५॥

PADACHEDA

लोक-आदिम् अग्निम् तम् उवाच तस्मै याः इष्टकाः यावतीः वा यथा वा । स च अपि तत् प्रत्यवदत् यथा उक्तम् अथ अस्य मृत्युः पुनर् एव आह तुष्टः ॥ १५॥

TRANSLITERATION

loka-ādim agnim tam uvāca tasmai yāḥ iṣṭakāḥ yāvatīḥ vā yathā vā . sa ca api tat pratyavadat yathā uktam atha asya mṛtyuḥ punar eva āha tuṣṭaḥ .. 15..

ENGLISH MEANING

Death told him of the Fire, the source of the worlds, the sort of bricks (for raising the sacrificial altar), how many, and how (to kindle the fire) and he (Nachiketas) too repeated it as it was told. Then Death, becoming delighted over it, said again:
Varga 1 - Shloka 16
तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६॥

PADACHEDA

तम् अब्रवीत् प्रीयमाणः महात्मा वरम् तव इह अद्य ददामि भूयस् । तव एव नाम्ना भविता अयम् अग्निः सृङ्काम् च इमाम् अनेक-रूपाम् गृहाण ॥ १६॥

TRANSLITERATION

tam abravīt prīyamāṇaḥ mahātmā varam tava iha adya dadāmi bhūyas . tava eva nāmnā bhavitā ayam agniḥ sṛṅkām ca imām aneka-rūpām gṛhāṇa .. 16..

ENGLISH MEANING

The exalted one, being pleased, said to him: "I grant thee again another boon now. By thy name itself shall this fire be known; and accept thou this necklace of manifold forms".
Varga 1 - Shloka 17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७॥

PADACHEDA

त्रिणाचिकेतः त्रिभिः एत्य सन्धिम् त्रि-कर्म-कृत् तरति जन्म-मृत्यू । देवम् ईड्यम् विदित्वा निचाय्य इमान् शान्तिम् अत्यन्तम् एति ॥ १७॥

TRANSLITERATION

triṇāciketaḥ tribhiḥ etya sandhim tri-karma-kṛt tarati janma-mṛtyū . devam īḍyam viditvā nicāyya imān śāntim atyantam eti .. 17..

ENGLISH MEANING

Who so kindles the Nachiketas fire thrice and becomes united with the three and does the three-fold karma, transcends birth and death. Knowing the omniscient one, born of Brahma, bright and adorable, and realizing it, he attains to surpassing peace.
Varga 1 - Shloka 18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८॥

PADACHEDA

त्रिणाचिकेतः त्रयम् एतत् विदित्वा यः एवम् विद्वान् चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्यु-पाशान् पुरतस् प्रणोद्य शोक-अतिगः मोदते स्वर्ग-लोके ॥ १८॥

TRANSLITERATION

triṇāciketaḥ trayam etat viditvā yaḥ evam vidvān cinute nāciketam . sa mṛtyu-pāśān puratas praṇodya śoka-atigaḥ modate svarga-loke .. 18..

ENGLISH MEANING

He who, knowing the three (form of brick etc.,), piles up the Nachiketa Fire with this knowledge, throws off the chains of death even before (the body falls off), and rising over grief, rejoices in heaven.
Varga 1 - Shloka 19
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९॥

PADACHEDA

एष ते अग्निः नचिकेतः स्वर्ग्यः यम् अवृणीथाः द्वितीयेन वरेण । एतम् अग्निम् तव एव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयम् वरम् नचिकेतः वृणीष्व ॥ १९॥

TRANSLITERATION

eṣa te agniḥ naciketaḥ svargyaḥ yam avṛṇīthāḥ dvitīyena vareṇa . etam agnim tava eva pravakṣyanti janāsaḥ tṛtīyam varam naciketaḥ vṛṇīṣva .. 19..

ENGLISH MEANING

This is the Fire, O Nachiketas, which leads to heaven and which thou hast chosen for the second boon. Of this Fire, people will speak as thine indeed. O Nachiketas, choose the third boon.
Varga 1 - Shloka 20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये- ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २०॥

PADACHEDA

या इयम् प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति इति एके न अयम् अस्ति इति च एके । एतद्-विद्याम् अनुशिष्टः त्वया अहम् वराणाम् एष वरः तृतीयः ॥ २०॥

TRANSLITERATION

yā iyam prete vicikitsā manuṣye asti iti eke na ayam asti iti ca eke . etad-vidyām anuśiṣṭaḥ tvayā aham varāṇām eṣa varaḥ tṛtīyaḥ .. 20..

ENGLISH MEANING

This doubt as to what happens to a man after death - some say he is, and some others say he is not, - I shall know being taught by thee. Of the boons, this is the third boon.
Varga 1 - Shloka 21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१॥

PADACHEDA

देवैः अत्रा अपि विचिकित्सितम् पुरा न हि सु विज्ञेयम् अणुः एष धर्मः । अन्यम् वरम् नचिकेतः वृणीष्व मा मा उपरोत्सीरति मा सृज एनम् ॥ २१॥

TRANSLITERATION

devaiḥ atrā api vicikitsitam purā na hi su vijñeyam aṇuḥ eṣa dharmaḥ . anyam varam naciketaḥ vṛṇīṣva mā mā uparotsīrati mā sṛja enam .. 21..

ENGLISH MEANING

Even by the gods this doubt was entertained in days of yore. This topic, being subtle, is not easy to comprehend. Ask for some other boon, O Nachiketas. Don't press me; give up this (boon) for me.
Varga 1 - Shloka 22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२॥

PADACHEDA

देवैः अत्रा अपि विचिकित्सितम् किल त्वम् च मृत्यो यत् न सु ज्ञेयम् आत्थ । वक्ता च अस्य त्वादृश् अन्यः न लभ्यः न अन्यः वरः तुल्यः एतस्य कश्चिद् ॥ २२॥

TRANSLITERATION

devaiḥ atrā api vicikitsitam kila tvam ca mṛtyo yat na su jñeyam āttha . vaktā ca asya tvādṛś anyaḥ na labhyaḥ na anyaḥ varaḥ tulyaḥ etasya kaścid .. 22..

ENGLISH MEANING

(Nachiketas said:) Since even by the gods was doubt entertained in this regard and (since) thou sayest, O Death, that this is not easily comprehended, no other preceptor like thee can be had to instruct on this nor is there any other boon equal to this.
Varga 1 - Shloka 23
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३॥

PADACHEDA

शत-आयुषः पुत्र-पौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्ति-हिरण्यम् अश्वान् । भूमेः महत् आयतनम् वृणीष्व स्वयम् च जीव शरदः यावत् इच्छसि ॥ २३॥

TRANSLITERATION

śata-āyuṣaḥ putra-pautrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hasti-hiraṇyam aśvān . bhūmeḥ mahat āyatanam vṛṇīṣva svayam ca jīva śaradaḥ yāvat icchasi .. 23..

ENGLISH MEANING

Ask for sons and grandsons who will live a hundred years. Ask for herds of cattle, elephants gold and horses, as also for a vast extent of earth and thyself live for as many autumns as thou desirest.
Varga 1 - Shloka 24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४॥

PADACHEDA

एतत् तुल्यम् यदि मन्यसे वरम् वृणीष्व वित्तम् चिर-जीविकाम् च । महा-भूमौ नचिकेतः त्वम् एधि कामानाम् त्वा काम-भाजम् करोमि ॥ २४॥

TRANSLITERATION

etat tulyam yadi manyase varam vṛṇīṣva vittam cira-jīvikām ca . mahā-bhūmau naciketaḥ tvam edhi kāmānām tvā kāma-bhājam karomi .. 24..

ENGLISH MEANING

If thou thinkest any other boon to be equal to this, ask for wealth and longevity. Be thou the ruler over a vast country, O Nachiketas; I shall make thee enjoy all thy longings.
Varga 1 - Shloka 25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २५॥

PADACHEDA

ये ये कामाः दुर्लभाः मर्त्य-लोके सर्वान् कामान् छन्दतः प्रार्थयस्व । इमाः रामाः स रथाः स तूर्या न हि ईदृशाः लम्भनीयाः मनुष्यैः । आभिः मद्-प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतः मरणम् मा अनुप्राक्षीः ॥ २५॥

TRANSLITERATION

ye ye kāmāḥ durlabhāḥ martya-loke sarvān kāmān chandataḥ prārthayasva . imāḥ rāmāḥ sa rathāḥ sa tūryā na hi īdṛśāḥ lambhanīyāḥ manuṣyaiḥ . ābhiḥ mad-prattābhiḥ paricārayasva naciketaḥ maraṇam mā anuprākṣīḥ .. 25..

ENGLISH MEANING

What all things there are in the human world which is desirable, but hard to win, pray for all those desirable things according to thy pleasure. Here are these damsels with the chariots and lutes, the like of whom can never be had by men. By them, given by me, get thy services rendered, O Nachiketas, do not ask about death.
Varga 1 - Shloka 26
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६॥

PADACHEDA

श्वोभावाः मर्त्यस्य यत् अन्तक एतत् सर्व-इंद्रियाणाम् जरयन्ति तेजः । अपि सर्वम् जीवितम् अल्पम् एव तव एव वाहाः तव नृत्य-गीते ॥ २६॥

TRANSLITERATION

śvobhāvāḥ martyasya yat antaka etat sarva-iṃdriyāṇām jarayanti tejaḥ . api sarvam jīvitam alpam eva tava eva vāhāḥ tava nṛtya-gīte .. 26..

ENGLISH MEANING

These, O Death, are ephemeral and they tend to wear out the vigour of all the senses of man. Even the whole life is short indeed. Be thine alone the chariots; be thine the dance and music.
Varga 1 - Shloka 27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७॥

PADACHEDA

न वित्तेन तर्पणीयः मनुष्यः लप्स्यामहे वित्तम् अद्राक्ष्म चेद् त्वा । जीविष्यामः यावत् ईशिष्यसि त्वम् वरः तु मे वरणीयः सः एव ॥ २७॥

TRANSLITERATION

na vittena tarpaṇīyaḥ manuṣyaḥ lapsyāmahe vittam adrākṣma ced tvā . jīviṣyāmaḥ yāvat īśiṣyasi tvam varaḥ tu me varaṇīyaḥ saḥ eva .. 27..

ENGLISH MEANING

Man cannot be satisfied with wealth. If we need wealth, we shall get it if we only see thee. We shall live until such time as thou wilt rule. But the boon to be asked for (by me) is that alone.
Varga 1 - Shloka 28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८॥

PADACHEDA

अजीर्यताम् अमृतानाम् उपेत्य जीर्यन् मर्त्यः कु अधस् स्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्ण-रति-प्रमोदान् अति दीर्घे जीविते कः रमेत ॥ २८॥

TRANSLITERATION

ajīryatām amṛtānām upetya jīryan martyaḥ ku adhas sthaḥ prajānan . abhidhyāyan varṇa-rati-pramodān ati dīrghe jīvite kaḥ rameta .. 28..

ENGLISH MEANING

Having gained contact with the un-decaying and the immortal, what decaying mortal dwelling on the earth below who knows the higher goal, will delight in long life, after becoming aware of the (transitoriness of) beauty (Varian) and sport (rati) and the joy (pramoda) thereof.
Varga 1 - Shloka 29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९॥

PADACHEDA

यस्मिन् इदम् विचिकित्सन्ति मृत्यो यत् साम्पराये महति ब्रूहि नः तत् । यः अयम् वरः गूढम् अनुप्रविष्टः न अन्यम् तस्मात् नचिकेताः वृणीते ॥ २९॥

TRANSLITERATION

yasmin idam vicikitsanti mṛtyo yat sāmparāye mahati brūhi naḥ tat . yaḥ ayam varaḥ gūḍham anupraviṣṭaḥ na anyam tasmāt naciketāḥ vṛṇīte .. 29..

ENGLISH MEANING

O Death, tell us of that, of the great Beyond, about which man entertain doubt. Nachiketas does not pray for any other boon than this which enters into the secret that is hidden.
Varga 1 - Shloka 30
॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली ॥

PADACHEDA

॥ इति काठक-उपनिषदि प्रथम-अध्याये प्रथमा वल्ली ॥

TRANSLITERATION

.. iti kāṭhaka-upaniṣadi prathama-adhyāye prathamā vallī ..

ENGLISH MEANING

Thus Ends the First Canto of the First Chapter of the Holy Katha Upanishads.
Varga 2 - Shloka 1
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय- स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १॥

PADACHEDA

अन्यत् श्रेयः अन्यत् उत एव प्रेयः ते उभे नाना अर्थे पुरुषम् सिनीतः । तयोः श्रेयः आददानस्य साधु भवति हीयते अर्थात् यः उ प्रेयः वृणीते ॥ १॥

TRANSLITERATION

anyat śreyaḥ anyat uta eva preyaḥ te ubhe nānā arthe puruṣam sinītaḥ . tayoḥ śreyaḥ ādadānasya sādhu bhavati hīyate arthāt yaḥ u preyaḥ vṛṇīte .. 1..

ENGLISH MEANING

Different is (that which is) preferable; and different, indeed, is the pleasurable. These two, serving different purposes, blind man. Good accrues to him who, of these two, chooses the preferable. He who chooses the pleasurable falls from the goal.
Varga 2 - Shloka 2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ २॥

PADACHEDA

श्रेयः च प्रेयः च मनुष्यम् एतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयः हि धीरः अभि प्रेयसः वृणीते प्रेयः मन्दः योगक्षेमात् वृणीते ॥ २॥

TRANSLITERATION

śreyaḥ ca preyaḥ ca manuṣyam etaḥ tau samparītya vivinakti dhīraḥ . śreyaḥ hi dhīraḥ abhi preyasaḥ vṛṇīte preyaḥ mandaḥ yogakṣemāt vṛṇīte .. 2..

ENGLISH MEANING

The preferable and the pleasurable approach man. The intelligent one examines both and separates them. Yea, the intelligent one prefers the preferable to the pleasurable, (whereas) the ignorant one selects the pleasurable for the sake of yoga (attainment of that which is not already possessed) and kshema (the preservation of that which is already in possession).
Varga 2 - Shloka 3
स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः । नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३॥

PADACHEDA

स त्वम् प्रियान् प्रिय-रूपान् च कामान् । न एताम् सृङ्काम् वित्त-मयीम् अवाप्तः यस्याम् मज्जन्ति बहवः मनुष्याः ॥ ३॥

TRANSLITERATION

sa tvam priyān priya-rūpān ca kāmān . na etām sṛṅkām vitta-mayīm avāptaḥ yasyām majjanti bahavaḥ manuṣyāḥ .. 3..

ENGLISH MEANING

Thou hast relinquished, O Nachiketas, all objects of desire, dear and of covetable nature, pondering over their worthlessness. Thou hast not accepted the path of wealth in which perish many a mortal.
Varga 2 - Shloka 4
दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४॥

PADACHEDA

दूरम् एते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या इति ज्ञाता । विद्या-अभीप्सिनम् नचिकेतसम् मन्ये न त्वा कामाः बहवः अलोलुपन्त ॥ ४॥

TRANSLITERATION

dūram ete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyā iti jñātā . vidyā-abhīpsinam naciketasam manye na tvā kāmāḥ bahavaḥ alolupanta .. 4..

ENGLISH MEANING

What is known as ignorance and what is known as knowledge are highly opposed (to each other), and lead to different ways. I consider Nachiketas to be aspiring after knowledge, for desires, numerous though they be, did not tear thee away.
Varga 2 - Shloka 5
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ५॥

PADACHEDA

अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानाः स्वयम् धीराः पण्डितम् मन्यमानाः । परियन्ति मूढाः अन्धेन एव नीयमानाः यथा अन्धाः ॥ ५॥

TRANSLITERATION

avidyāyām antare vartamānāḥ svayam dhīrāḥ paṇḍitam manyamānāḥ . pariyanti mūḍhāḥ andhena eva nīyamānāḥ yathā andhāḥ .. 5..

ENGLISH MEANING

Living in the midst of ignorance and deeming themselves intelligent and enlightened, the ignorant go round and round staggering in crooked paths, like the blind led by the blind.
Varga 2 - Shloka 6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६॥

PADACHEDA

न साम्परायः प्रतिभाति बालम् प्रमाद्यन्तम् वित्त-मोहेन मूढम् । अयम् लोकः न अस्ति परः इति मानी पुनर् पुनर् वशम् आपद्यते मे ॥ ६॥

TRANSLITERATION

na sāmparāyaḥ pratibhāti bālam pramādyantam vitta-mohena mūḍham . ayam lokaḥ na asti paraḥ iti mānī punar punar vaśam āpadyate me .. 6..

ENGLISH MEANING

The means of attaining the other world does not become revealed to the non-discriminating one who, deluded by wealth, has become negligent. He who thinks, 'this world alone is and none else' comes to my thraldom again and again.
Varga 2 - Shloka 7
श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७॥

PADACHEDA

श्रवणाय अपि बहुभिः यः न लभ्यः शृण्वन्तः अपि बहवः यम् न विद्युः । आश्चर्यः वक्ता कुशलः अस्य लब्धा आश्चर्यः ज्ञाता कुशल-अनुशिष्टः ॥ ७॥

TRANSLITERATION

śravaṇāya api bahubhiḥ yaḥ na labhyaḥ śṛṇvantaḥ api bahavaḥ yam na vidyuḥ . āścaryaḥ vaktā kuśalaḥ asya labdhā āścaryaḥ jñātā kuśala-anuśiṣṭaḥ .. 7..

ENGLISH MEANING

Of the Self many are not even able to hear; Him many, though they hear, do not comprehend. Wonderful is the expounder of the Self and attainer, proficient. The knower (of the Self) taught by an able preceptor is wonderful.
Varga 2 - Shloka 8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८॥

PADACHEDA

न नरेण अवरेण प्रोक्तः एष सु विज्ञेयः बहुधा चिन्त्यमानः । अन् अन्य-प्रोक्ते गतिः अत्र न अस्ति अणीयान् हि अतर्क्यम् अणु-प्रमाणात् ॥ ८॥

TRANSLITERATION

na nareṇa avareṇa proktaḥ eṣa su vijñeyaḥ bahudhā cintyamānaḥ . an anya-prokte gatiḥ atra na asti aṇīyān hi atarkyam aṇu-pramāṇāt .. 8..

ENGLISH MEANING

This (Self), if taught by an inferior person, is not easily comprehended, for It is variously thought of. Unless taught by another (who is a perceiver of non-difference) there is no way (of comprehending It), for It is not arguable and is subtler than subtlety.
Varga 2 - Shloka 9
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९॥

PADACHEDA

न एषा तर्केण मतिः आपनेया प्रोक्ता अन्येन एव सु ज्ञानाय प्रेष्ठ । याम् त्वम् आपः सत्य-धृतिः बत असि त्वादृश् नः भूयात् नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९॥

TRANSLITERATION

na eṣā tarkeṇa matiḥ āpaneyā proktā anyena eva su jñānāya preṣṭha . yām tvam āpaḥ satya-dhṛtiḥ bata asi tvādṛś naḥ bhūyāt naciketaḥ praṣṭā .. 9..

ENGLISH MEANING

This (knowledge of the Self) attained by thee cannot be had through argumentation. O dearest, this doctrine, only if taught by some teacher (other than a logician), leads to right knowledge. O, thou art rooted in truth. May a questioner be ever like thee, O Nachiketas.
Varga 2 - Shloka 10
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १०॥

PADACHEDA

जानामि अहम् शेवधिः इति अनित्यम् न हि अध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवम् तत् । ततस् मया नाचिकेतः चितः अग्निः अनित्यैः द्रव्यैः प्राप्तवान् अस्मि नित्यम् ॥ १०॥

TRANSLITERATION

jānāmi aham śevadhiḥ iti anityam na hi adhruvaiḥ prāpyate hi dhruvam tat . tatas mayā nāciketaḥ citaḥ agniḥ anityaiḥ dravyaiḥ prāptavān asmi nityam .. 10..

ENGLISH MEANING

I know that the treasure is impermanent, for that which is constant cannot be reached by things which are not constant. Therefore, has the Nachiketa Fire been kindled by me with impermanent things, and I have attained the eternal.
Varga 2 - Shloka 11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११॥

PADACHEDA

कामस्य आप्तिम् जगतः प्रतिष्ठाम् क्रतोः आनन्त्यम् अभयस्य पारम् । स्तोम-महत् उरुगायम् प्रतिष्ठाम् दृष्ट्वा धृत्या धीरः नचिकेतः अत्यस्राक्षीः ॥ ११॥

TRANSLITERATION

kāmasya āptim jagataḥ pratiṣṭhām kratoḥ ānantyam abhayasya pāram . stoma-mahat urugāyam pratiṣṭhām dṛṣṭvā dhṛtyā dhīraḥ naciketaḥ atyasrākṣīḥ .. 11..

ENGLISH MEANING

The fulfillment of all desires, the support of the universe, the endless fruits of sacrifice, the other shore of fearlessness, the extensive path which is praiseworthy and great, as also (thy own exalted) state - seeing all these thou hast, intelligent as thou art, boldly rejected (them).
Varga 2 - Shloka 12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२॥

PADACHEDA

तम् दुर्दर्शम् गूढम् अनुप्रविष्टम् गुहा-हितम् गह्वरेष्ठम् पुराणम् । अध्यात्म-योग-अधिगमेन देवम् मत्वा धीरः हर्ष-शोकौ जहाति ॥ १२॥

TRANSLITERATION

tam durdarśam gūḍham anupraviṣṭam guhā-hitam gahvareṣṭham purāṇam . adhyātma-yoga-adhigamena devam matvā dhīraḥ harṣa-śokau jahāti .. 12..

ENGLISH MEANING

The intelligent one, knowing through concentration of mind the Self that is hard to perceive, lodged in the innermost recess, located in intelligence, seated amidst misery, and ancient, abandons joy and grief.
Varga 2 - Shloka 13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३॥

PADACHEDA

एतत् श्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यम् अणुम् एतम् आप्य । स मोदते मोदनीयम् हि लब्ध्वा विवृतम् सद्म नचिकेतसम् मन्ये ॥ १३॥

TRANSLITERATION

etat śrutvā samparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyam aṇum etam āpya . sa modate modanīyam hi labdhvā vivṛtam sadma naciketasam manye .. 13..

ENGLISH MEANING

Having heard this and grasped it well, the mortal, separating the virtuous being (from the body etc.,) and attaining this subtle Self, rejoices having obtained that which causes joy. The abode (of Brahman), I think, is wide open unto Nachiketas.
Varga 2 - Shloka 14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा- दन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४॥

PADACHEDA

अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृत-अकृतात् । अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च यत् तत् पश्यसि तत् वद ॥ १४॥

TRANSLITERATION

anyatra dharmāt anyatra adharmāt anyatra asmāt kṛta-akṛtāt . anyatra bhūtāt ca bhavyāt ca yat tat paśyasi tat vada .. 14..

ENGLISH MEANING

Tell me of that which thou seest as distinct from virtue, distinct from vice, distinct from effect and cause, distinct from the past and the future.
Varga 2 - Shloka 15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपाꣳसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदꣳ सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५॥

PADACHEDA

सर्वे वेदाः यत् पदम् आमनन्ति तपाँसि सर्वाणि च यत् वदन्ति । यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यम् चरन्ति तत् ते पदम् सङ्ग्रहेण ब्रवीमि ओम् इति एतत् ॥ १५॥

TRANSLITERATION

sarve vedāḥ yat padam āmananti tapām̐si sarvāṇi ca yat vadanti . yat icchantaḥ brahmacaryam caranti tat te padam saṅgraheṇa bravīmi om iti etat .. 15..

ENGLISH MEANING

The goal which all the Vedas expound, which all austerities declare, and desiring which aspirants resort to Brahmacharya, that goal, I tell thee briefly: It is this - Om.
Varga 2 - Shloka 16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६॥

PADACHEDA

एतत् हि एव अक्षरम् ब्रह्म एतत् हि एव अक्षरम् परम् । एतत् हि एव अक्षरम् ज्ञात्वा यः यत् इच्छति तस्य तत् ॥ १६॥

TRANSLITERATION

etat hi eva akṣaram brahma etat hi eva akṣaram param . etat hi eva akṣaram jñātvā yaḥ yat icchati tasya tat .. 16..

ENGLISH MEANING

This syllable (Om) indeed is the (lower) Brahman; this syllable indeed is the higher Brahman; whosoever knows this syllable, indeed, attains whatsoever he desires.
Varga 2 - Shloka 17
एतदालम्बनँ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७॥

PADACHEDA

एतत् आलम्बनम् श्रेष्ठम् एतत् आलम्बनम् परम् । एतत् आलम्बनम् ज्ञात्वा ब्रह्म-लोके महीयते ॥ १७॥

TRANSLITERATION

etat ālambanam śreṣṭham etat ālambanam param . etat ālambanam jñātvā brahma-loke mahīyate .. 17..

ENGLISH MEANING

This support is the best; this support is the supreme. Knowing this support one is magnified in the world of Brahman.
Varga 2 - Shloka 18
न जायते म्रियते वा विपश्चि- न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८॥

PADACHEDA

न जायते म्रियते वा विपश्चित् न अयम् कुतश्चिद् न बभूव कश्चिद् । अजः नित्यः शाश्वतः अयम् पुराणः न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८॥

TRANSLITERATION

na jāyate mriyate vā vipaścit na ayam kutaścid na babhūva kaścid . ajaḥ nityaḥ śāśvataḥ ayam purāṇaḥ na hanyate hanyamāne śarīre .. 18..

ENGLISH MEANING

The intelligent Self is not born, nor does It die. It did not come from anywhere, nor did anything come from It. It is unborn, eternal, everlasting and ancient, and is not slain even when the body is slain.
Varga 2 - Shloka 19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुँ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायँ हन्ति न हन्यते ॥ १९॥

PADACHEDA

हन्ता चेद् मन्यते हन्तुम् हतः चेद् मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतः न अयम् हन्ति न हन्यते ॥ १९॥

TRANSLITERATION

hantā ced manyate hantum hataḥ ced manyate hatam . ubhau tau na vijānītaḥ na ayam hanti na hanyate .. 19..

ENGLISH MEANING

if the slayer thinks that he slays It and if the slain thinks of It as slain, both these do not know, for It does not slay nor is It slain.
Varga 2 - Shloka 20
अणोरणीयान्महतो महीया- नात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २०॥

PADACHEDA

अणोः अणीयान् महतः महीयाः न आत्मा अस्य जन्तोः निहितः गुहायाम् । तम् अक्रतुः पश्यति वीत-शोकः धातु-प्रसादात् महिमानम् आत्मनः ॥ २०॥

TRANSLITERATION

aṇoḥ aṇīyān mahataḥ mahīyāḥ na ātmā asya jantoḥ nihitaḥ guhāyām . tam akratuḥ paśyati vīta-śokaḥ dhātu-prasādāt mahimānam ātmanaḥ .. 20..

ENGLISH MEANING

The Self that is subtler than the subtle and greater than the great is seated in the heart of every creature. One who is free from desire sees the glory of the Self through the tranquility of the mind and senses and becomes absolved from grief.
Varga 2 - Shloka 21
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१॥

PADACHEDA

आसीनः दूरम् व्रजति शयानः याति सर्वतस् । कः तम् मदामदम् देवम् मद्-अन्यः ज्ञातुम् अर्हति ॥ २१॥

TRANSLITERATION

āsīnaḥ dūram vrajati śayānaḥ yāti sarvatas . kaḥ tam madāmadam devam mad-anyaḥ jñātum arhati .. 21..

ENGLISH MEANING

While sitting, It goes far, while lying It goes everywhere. Who other than me can know that Deity who is joyful and joyless.
Varga 2 - Shloka 22
अशरीरँ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२॥

PADACHEDA

अशरीरम् शरीरेषु अनवस्थेषु अवस्थितम् । महान्तम् विभुम् आत्मानम् मत्वा धीरः न शोचति ॥ २२॥

TRANSLITERATION

aśarīram śarīreṣu anavastheṣu avasthitam . mahāntam vibhum ātmānam matvā dhīraḥ na śocati .. 22..

ENGLISH MEANING

The intelligent one having known the Self to be bodiless in (all) bodies, to be firmly seated in things that are perishable, and to be great and all-pervading, does not grieve.
Varga 2 - Shloka 23
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम् ॥ २३॥

PADACHEDA

न अयम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः न मेधया न बहुना श्रुतेन । यम् एव एष वृणुते तेन लभ्यः तस्य एषः आत्मा विवृणुते तनूम् स्वाम् ॥ २३॥

TRANSLITERATION

na ayam ātmā pravacanena labhyaḥ na medhayā na bahunā śrutena . yam eva eṣa vṛṇute tena labhyaḥ tasya eṣaḥ ātmā vivṛṇute tanūm svām .. 23..

ENGLISH MEANING

The Self cannot be attained by the study of the Vedas, not by intelligence nor by much hearing. Only by him who seeks to know the Self can It be attained. To him the Self reveals Its own nature.
Varga 2 - Shloka 24
नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४॥

PADACHEDA

न अ विरतः दुश्चरितात् न अ शान्तः न अ समाहितः । न अ शान्त-मानसः वा अपि प्रज्ञानेन एनम् आप्नुयात् ॥ २४॥

TRANSLITERATION

na a virataḥ duścaritāt na a śāntaḥ na a samāhitaḥ . na a śānta-mānasaḥ vā api prajñānena enam āpnuyāt .. 24..

ENGLISH MEANING

None who has not refrained from bad conduct, whose senses are not under restraint, whose mind is not collected or who does not preserve a tranquil mind, can attain this Self through knowledge.
Varga 2 - Shloka 25
यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥

PADACHEDA

यस्य ब्रह्म च क्षत्रम् च उभे भवतः ओदनः । मृत्युः यस्य उपसेचनम् कः इत्था वेद यत्र सः ॥ २५॥ इति काठक-उपनिषदि प्रथम-अध्याये द्वितीया वल्ली ॥

TRANSLITERATION

yasya brahma ca kṣatram ca ubhe bhavataḥ odanaḥ . mṛtyuḥ yasya upasecanam kaḥ itthā veda yatra saḥ .. 25.. iti kāṭhaka-upaniṣadi prathama-adhyāye dvitīyā vallī ..

ENGLISH MEANING

The Self to which both the Brahmana and the Kshatriya are food, (as it were), and Death a soup, how can one know thus where It is.
Varga 2 - Shloka 26
इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥

PADACHEDA

इति काठक-उपनिषदि प्रथम-अध्याये द्वितीया वल्ली ॥

TRANSLITERATION

iti kāṭhaka-upaniṣadi prathama-adhyāye dvitīyā vallī ..
Varga 3 - Shloka 1
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १॥

PADACHEDA

ऋतम् पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहाम् प्रविष्टौ परमे परार्धे । छाया-आतपौ ब्रह्म-विदः वदन्ति पञ्च-अग्नयः ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १॥

TRANSLITERATION

ṛtam pibantau sukṛtasya loke guhām praviṣṭau parame parārdhe . chāyā-ātapau brahma-vidaḥ vadanti pañca-agnayaḥ ye ca triṇāciketāḥ .. 1..

ENGLISH MEANING

The knowers of Brahman and those who kindle the five fires and propitiate the Nachiketa Fire thrice, speak of as light and shade, the two that enjoy the results of righteous deeds, entering within the body, into the innermost cavity (of the heart), the supreme abode (of Brahman).
Varga 3 - Shloka 2
यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतँ शकेमहि ॥ २॥

PADACHEDA

यः सेतुः ईजानानाम् अक्षरम् ब्रह्म यत् परम् । अभयम् तितीर्षताम् पारम् नाचिकेतम् शकेमहि ॥ २॥

TRANSLITERATION

yaḥ setuḥ ījānānām akṣaram brahma yat param . abhayam titīrṣatām pāram nāciketam śakemahi .. 2..

ENGLISH MEANING

May we be able to know the Nachiketa Fire which is the bridge for the sacrificers, as also the imperishable Brahman, fearless, as well as the other shore for those who are desirous of crossing (the ocean of samsara).
Varga 3 - Shloka 3
आत्मानँ रथितं विद्धि शरीरँ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३॥

PADACHEDA

आत्मानम् रथितम् विद्धि शरीरम् रथम् एव तु । बुद्धिम् तु सारथिम् विद्धि मनः प्रग्रहम् एव च ॥ ३॥

TRANSLITERATION

ātmānam rathitam viddhi śarīram ratham eva tu . buddhim tu sārathim viddhi manaḥ pragraham eva ca .. 3..

ENGLISH MEANING

Know the Self to be the master of the chariot, and the body to be the chariot. Know the intellect to be the charioteer, and the mind to be the reins.
Varga 3 - Shloka 4
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाँ स्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४॥

PADACHEDA

इन्द्रियाणि हयान् आहुः विषयान् तेषु गोचरान् । आत्म-इन्द्रिय-मनः-युक्तम् भोक्ता इति आहुः मनीषिणः ॥ ४॥

TRANSLITERATION

indriyāṇi hayān āhuḥ viṣayān teṣu gocarān . ātma-indriya-manaḥ-yuktam bhoktā iti āhuḥ manīṣiṇaḥ .. 4..

ENGLISH MEANING

The senses they speak of as the horses; the objects within their view, the way. When the Self is yoked with the mind and the senses, the wise call It the enjoyer.
Varga 3 - Shloka 5
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५॥

PADACHEDA

यः तु अविज्ञानवान् भवति अयुक्तेन मनसा सदा । तस्य इन्द्रियाणि अवश्यानि दुष्ट-अश्वाः इव सारथेः ॥ ५॥

TRANSLITERATION

yaḥ tu avijñānavān bhavati ayuktena manasā sadā . tasya indriyāṇi avaśyāni duṣṭa-aśvāḥ iva sāratheḥ .. 5..

ENGLISH MEANING

But who so is devoid of discrimination and is possessed of a mind ever uncollected - his senses are uncontrollable like the vicious horses of a driver.
Varga 3 - Shloka 6
यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६॥

PADACHEDA

यः तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्य इन्द्रियाणि वश्यानि सत्-अश्वाः इव सारथेः ॥ ६॥

TRANSLITERATION

yaḥ tu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā . tasya indriyāṇi vaśyāni sat-aśvāḥ iva sāratheḥ .. 6..

ENGLISH MEANING

But who so is discriminative and possessed of a mind ever collected - his senses are controllable like the good horses of a driver.
Varga 3 - Shloka 7
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७॥

PADACHEDA

यः तु अविज्ञानवान् भवति अमनस्कः सदा अशुचिः । न स तत् पदम् आप्नोति संसारम् च अधिगच्छति ॥ ७॥

TRANSLITERATION

yaḥ tu avijñānavān bhavati amanaskaḥ sadā aśuciḥ . na sa tat padam āpnoti saṃsāram ca adhigacchati .. 7..

ENGLISH MEANING

But who so is devoid of a discriminating intellect, possessed of an unrestrained mind and is ever impure, does not attain that goal, but goes to samsara.
Varga 3 - Shloka 8
यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८॥

PADACHEDA

यः तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत् पदम् आप्नोति यस्मात् भूयस् न जायते ॥ ८॥

TRANSLITERATION

yaḥ tu vijñānavān bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ . sa tu tat padam āpnoti yasmāt bhūyas na jāyate .. 8..

ENGLISH MEANING

But who so is possessed of a discriminating intellect and a restrained mind, and is ever pure, attains that goal from which he is not born again.
Varga 3 - Shloka 9
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९॥

PADACHEDA

विज्ञान-सारथिः यः तु मनः प्रग्रहवान् नरः । सः अध्वनः पारम् आप्नोति तत् विष्णोः परमम् पदम् ॥ ९॥

TRANSLITERATION

vijñāna-sārathiḥ yaḥ tu manaḥ pragrahavān naraḥ . saḥ adhvanaḥ pāram āpnoti tat viṣṇoḥ paramam padam .. 9..

ENGLISH MEANING

But the man who has a discriminating intellect as his driver, and a controlled-mind as the reins, reaches the end of the path - that supreme state of Vishnu.
Varga 3 - Shloka 10
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १०॥

PADACHEDA

इन्द्रियेभ्यः पराः हि अर्थाः अर्थेभ्यः च परम् मनः । मनसः तु परा बुद्धिः बुद्धेः आत्मा महान् परः ॥ १०॥

TRANSLITERATION

indriyebhyaḥ parāḥ hi arthāḥ arthebhyaḥ ca param manaḥ . manasaḥ tu parā buddhiḥ buddheḥ ātmā mahān paraḥ .. 10..

ENGLISH MEANING

The sensory objects are subtler than the senses, and subtler than the sensory objects is mind. But intellect is subtler than mind and subtler than intellect is Mahat (the Hiranyagarbha).
Varga 3 - Shloka 11
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११॥

PADACHEDA

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषात् न परम् किंचिद् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११॥

TRANSLITERATION

mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ . puruṣāt na param kiṃcid sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ .. 11..

ENGLISH MEANING

The un-manifested (avyakta) is subtler than Mahat (Hiranyagarbha) and subtler than the un-manifested is Purusha. There is nothing subtler than Purusha. That is the end that is the supreme goal.
Varga 3 - Shloka 12
एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२॥

PADACHEDA

एष सर्वेषु भूतेषु गूढः आत्मा न प्रकाशते । दृश्यते तु अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्म-दर्शिभिः ॥ १२॥

TRANSLITERATION

eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhaḥ ātmā na prakāśate . dṛśyate tu agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣma-darśibhiḥ .. 12..

ENGLISH MEANING

This Self hidden in all beings does not shine. But by seers of subtle and pointed intellect capable of perceiving subtle objects, It is seen.
Varga 3 - Shloka 13
यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३॥

PADACHEDA

यच्छेत् वाच्-मनसी प्राज्ञः तत् यच्छेत् ज्ञाने आत्मनि । ज्ञानम् आत्मनि महति नियच्छेत् तत् यच्छेत् शान्ते आत्मनि ॥ १३॥

TRANSLITERATION

yacchet vāc-manasī prājñaḥ tat yacchet jñāne ātmani . jñānam ātmani mahati niyacchet tat yacchet śānte ātmani .. 13..

ENGLISH MEANING

Let the wise man merge speech in his mind, merge that (mind) into the intelligent self and the intelligent self into the Mahat. (Let him then) merge the Mahat into the peaceful Self.
Varga 3 - Shloka 14
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४॥

PADACHEDA

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गम् पथः तत् कवयः वदन्ति ॥ १४॥

TRANSLITERATION

uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata . kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgam pathaḥ tat kavayaḥ vadanti .. 14..

ENGLISH MEANING

Arise, awake, and learn by approaching the exalted ones, for that path is sharp as a razor's edge, impassable, and hard to go by, say the wise.
Varga 3 - Shloka 15
अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५॥

PADACHEDA

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययम् तथा अरसम् नित्यम् अगन्धवत् च यत् । अनादि-अनन्तम् महतः परम् ध्रुवम् निचाय्य तत् मृत्यु-मुखात् प्रमुच्यते ॥ १५॥

TRANSLITERATION

aśabdam asparśam arūpam avyayam tathā arasam nityam agandhavat ca yat . anādi-anantam mahataḥ param dhruvam nicāyya tat mṛtyu-mukhāt pramucyate .. 15..

ENGLISH MEANING

By knowing that which is soundless, touchless, formless, un-decaying, so also tasteless, eternal, odourless, beginningless, endless, subtler than Mahat and constant, man is liberated from the jaws of death.
Varga 3 - Shloka 16
नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तँ सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६॥

PADACHEDA

नाचिकेतम् उपाख्यानम् मृत्यु-प्रोक्तम् सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्म-लोके महीयते ॥ १६॥

TRANSLITERATION

nāciketam upākhyānam mṛtyu-proktam sanātanam . uktvā śrutvā ca medhāvī brahma-loke mahīyate .. 16..

ENGLISH MEANING

Narrating and hearing this eternal story of Nachiketas told by Death, the intelligent man attains glory in the world of Brahman.
Varga 3 - Shloka 17
य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते । तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७॥

PADACHEDA

यः इमम् परमम् गुह्यम् श्रावयेत् ब्रह्म-संसदि । प्रयतः श्राद्ध-काले वा तद्-आनन्त्याय कल्पते । तत् आनन्त्याय कल्पते इति ॥ १७॥

TRANSLITERATION

yaḥ imam paramam guhyam śrāvayet brahma-saṃsadi . prayataḥ śrāddha-kāle vā tad-ānantyāya kalpate . tat ānantyāya kalpate iti .. 17..

ENGLISH MEANING

Whoso, becoming pure, causes this supreme secret to be recited before am assembly of the Brahmanas, or at the time of Sraddha, that (ceremony) secures for him infinite results, secures infinite results.
Varga 3 - Shloka 18
इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ॥

PADACHEDA

इति काठक-उपनिषदि प्रथम-अध्याये तृतीया वल्ली ॥

TRANSLITERATION

iti kāṭhaka-upaniṣadi prathama-adhyāye tṛtīyā vallī ..
Varga 4 - Shloka 1
पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भू- स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १॥

PADACHEDA

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन् । कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानम् ऐक्षत् आवृत्त-चक्षुः अमृत-त्वम् इच्छन् ॥ १॥

TRANSLITERATION

parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūḥ tasmāt parāṅ paśyati na antarātman . kaścid dhīraḥ pratyagātmānam aikṣat āvṛtta-cakṣuḥ amṛta-tvam icchan .. 1..

ENGLISH MEANING

The self-existent damned the out-going senses. Therefore one sees externally and not the internal Self. Someone (who is) intelligent, with his eyes turned away, desirous of immortality, sees the inner Self.
Varga 4 - Shloka 2
पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २॥

PADACHEDA

पराचः कामान् अनुयन्ति बालाः ते मृत्योः यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीराः अमृत-त्वम् विदित्वा ध्रुवम् अध्रुवेषु इह न प्रार्थयन्ते ॥ २॥

TRANSLITERATION

parācaḥ kāmān anuyanti bālāḥ te mṛtyoḥ yanti vitatasya pāśam . atha dhīrāḥ amṛta-tvam viditvā dhruvam adhruveṣu iha na prārthayante .. 2..

ENGLISH MEANING

The unintelligent go after outward pleasures; they fall into the meshes of wide-spread death. But the intelligent, having known immortality to be constant, never covet here objects that are inconstant.
Varga 4 - Shloka 3
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाꣳश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३॥

PADACHEDA

येन रूपम् रसम् गन्धम् शब्दान् स्पर्शान् च मैथुनान् । एतेन एव विजानाति किम् अत्र परिशिष्यते । एतत् वै तत् ॥ ३॥

TRANSLITERATION

yena rūpam rasam gandham śabdān sparśān ca maithunān . etena eva vijānāti kim atra pariśiṣyate . etat vai tat .. 3..

ENGLISH MEANING

By the self (a man knows) form, taste, odour, sound, touch, and the sexual joy. What remains here (unknowable to the Self)? This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 4
स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४॥

PADACHEDA

स्वप्न-अन्तम् जागरित-अन्तम् च उभौ येन अनुपश्यति । महान्तम् विभुम् आत्मानम् मत्वा धीरः न शोचति ॥ ४॥

TRANSLITERATION

svapna-antam jāgarita-antam ca ubhau yena anupaśyati . mahāntam vibhum ātmānam matvā dhīraḥ na śocati .. 4..

ENGLISH MEANING

Knowing that great and all-pervading Self by which one sees (the objects) both in the sleep and the waking states, the intelligent man grieves no more.
Varga 4 - Shloka 5
य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ ५॥

PADACHEDA

यः इमम् मध्वदम् वेद आत्मानम् जीवम् अन्तिकात् । ईशानम् भूत-भव्यस्य न ततस् विजुगुप्सते । एतत् वै तत् ॥ ५॥

TRANSLITERATION

yaḥ imam madhvadam veda ātmānam jīvam antikāt . īśānam bhūta-bhavyasya na tatas vijugupsate . etat vai tat .. 5..

ENGLISH MEANING

Who so knows the self closely, the honey-eater, the supporter of the vital airs and the lord of the past and the future, will not henceforward protect himself. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 6
यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६॥

PADACHEDA

यः पूर्वम् तपसः जातम् अद्भ्यः पूर्वम् अजायत । गुहाम् प्रविश्य तिष्ठन्तम् यः भूतेभिः व्यपश्यत । एतत् वै तत् ॥ ६॥

TRANSLITERATION

yaḥ pūrvam tapasaḥ jātam adbhyaḥ pūrvam ajāyata . guhām praviśya tiṣṭhantam yaḥ bhūtebhiḥ vyapaśyata . etat vai tat .. 6..

ENGLISH MEANING

He who perceives the First-born that came into being from Tapas (Brahman) before the waters, and that, entering into the cavity of the heart, is seated there, he perceives that very Brahman. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 7
या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७॥

PADACHEDA

या प्राणेन संभवति अदितिः देवता-मयी । गुहाम् प्रविश्य तिष्ठन्तीम् या भूतेभिः व्यजायत । एतत् वै तत् ॥ ७॥

TRANSLITERATION

yā prāṇena saṃbhavati aditiḥ devatā-mayī . guhām praviśya tiṣṭhantīm yā bhūtebhiḥ vyajāyata . etat vai tat .. 7..

ENGLISH MEANING

(He who perceives) this Aditi that comes into being as the Prana, comprising all the gods, that is manifested along with the elements, and that, entering into the cavity of the heart, is seated there, he perceives that very Brahman. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 8
अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत् ॥ ८॥

PADACHEDA

अरण्योः निहितः जातवेदाः गर्भः इव सु भृतः गर्भिणीभिः । दिवे दिवे ईड्यः जागृवद्भिः हविष्मद्भिः मनुष्येभिः अग्निः । एतत् वै तत् ॥ ८॥

TRANSLITERATION

araṇyoḥ nihitaḥ jātavedāḥ garbhaḥ iva su bhṛtaḥ garbhiṇībhiḥ . dive dive īḍyaḥ jāgṛvadbhiḥ haviṣmadbhiḥ manuṣyebhiḥ agniḥ . etat vai tat .. 8..

ENGLISH MEANING

The (sacrificial) fire lodged in the two aranis, even as the foetus is carefully borne by the pregnant woman, is fit to be worshipped every day by men who are wakeful and possessed of oblation. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 9
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९॥

PADACHEDA

यतस् च उदेति सूर्यः अस्तम् यत्र च गच्छति । तम् देवाः सर्वे अर्पिताः तत् उ न अत्येति कश्चन । एतत् वै तत् ॥ ९॥

TRANSLITERATION

yatas ca udeti sūryaḥ astam yatra ca gacchati . tam devāḥ sarve arpitāḥ tat u na atyeti kaścana . etat vai tat .. 9..

ENGLISH MEANING

On that from which the sun raises and in which it sets, are fixed all the gods. None ever goes beyond that. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 10
यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १०॥

PADACHEDA

यत् एव इह तत् अमुत्र यत् अमुत्र तत् अनु इह । मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति ॥ १०॥

TRANSLITERATION

yat eva iha tat amutra yat amutra tat anu iha . mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti yaḥ iha nānā iva paśyati .. 10..

ENGLISH MEANING

What indeed is here is there; what is there is here again. Whoso here sees as though different, passes from death to death.
Varga 4 - Shloka 11
मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११॥

PADACHEDA

मनसा एव इदम् आप्तव्यम् न इह नाना अस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युम् गच्छति यः इह नाना इव पश्यति ॥ ११॥

TRANSLITERATION

manasā eva idam āptavyam na iha nānā asti kiṃcana . mṛtyoḥ sa mṛtyum gacchati yaḥ iha nānā iva paśyati .. 11..

ENGLISH MEANING

By mind alone is this attainable; there is no difference here whatsoever. Whoso here sees as though different, passes from death to death.
Varga 4 - Shloka 12
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२॥

PADACHEDA

अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः मध्ये आत्मनि तिष्ठति । ईशानम् भूत-भव्यस्य न ततस् विजुगुप्सते । एतत् वै तत् ॥ १२॥

TRANSLITERATION

aṅguṣṭha-mātraḥ puruṣaḥ madhye ātmani tiṣṭhati . īśānam bhūta-bhavyasya na tatas vijugupsate . etat vai tat .. 12..

ENGLISH MEANING

The Purusha, of the size of a thumb, dwells in the body. (Realizing Him as) the Lord of the past and the future, one does not (henceforward) want to protect oneself. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३॥

PADACHEDA

अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः ज्योतिः इव अधूमकः । ईशानः भूत-भव्यस्य सः एव अद्य सः उ श्वस् । एतत् वै तत् ॥ १३॥

TRANSLITERATION

aṅguṣṭha-mātraḥ puruṣaḥ jyotiḥ iva adhūmakaḥ . īśānaḥ bhūta-bhavyasya saḥ eva adya saḥ u śvas . etat vai tat .. 13..

ENGLISH MEANING

The Purusha of the size of a thumb is like a smokeless flame and is the Lord of the past and the future. He certainly exists now and shall certainly exist tomorrow. This verily is that (thou seekest).
Varga 4 - Shloka 14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४॥

PADACHEDA

यथा उदकम् दुर्गे वृष्टम् पर्वतेषु विधावति । एवम् धर्मान् पृथक् पश्यन् तान् एव अनुविधावति ॥ १४॥

TRANSLITERATION

yathā udakam durge vṛṣṭam parvateṣu vidhāvati . evam dharmān pṛthak paśyan tān eva anuvidhāvati .. 14..

ENGLISH MEANING

As rain-water fallen on a mountain ridge runs down the rocks, so does one seeing the selves differently run after them alone.
Varga 4 - Shloka 15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥

PADACHEDA

यथा उदकम् शुद्धे शुद्धम् आसिक्तम् तादृश् एव भवति । एवम् मुनेः विजानतः आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥

TRANSLITERATION

yathā udakam śuddhe śuddham āsiktam tādṛś eva bhavati . evam muneḥ vijānataḥ ātmā bhavati gautama .. 15..

ENGLISH MEANING

As pure water poured into pure water remains the same only, so does the Self of the thinker who knows thus become, O Gautama.
Varga 4 - Shloka 16
इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली ॥

PADACHEDA

इति काठक-उपनिषदि द्वितीय-अध्याये प्रथमा वल्ली ॥

TRANSLITERATION

iti kāṭhaka-upaniṣadi dvitīya-adhyāye prathamā vallī ..
Varga 5 - Shloka 1
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १॥

PADACHEDA

पुरम् एकादश-द्वारम् अजस्य अवक्र-चेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तः च विमुच्यते । एतत् वै तत् ॥ १॥

TRANSLITERATION

puram ekādaśa-dvāram ajasya avakra-cetasaḥ . anuṣṭhāya na śocati vimuktaḥ ca vimucyate . etat vai tat .. 1..

ENGLISH MEANING

The city of the unborn whose knowledge is like the light of the sun, consists of eleven gates. Meditating on Him, one does not grieve and, becoming free (from bondage), one becomes liberated. This verily is that (thou seekest).
Varga 5 - Shloka 2
हँसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्- होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २॥

PADACHEDA

ह~सः शुचिषद् वसुः अन्तरिक्ष-सद् होता वेदिषद् अतिथिः दुरोण-सद् । नृषद् वर-सद् ऋत-सद् व्योम-सद् अप्-जाः गो-जाः ऋत-जाः अद्रि-जाः ऋतम् बृहत् ॥ २॥

TRANSLITERATION

ha~saḥ śuciṣad vasuḥ antarikṣa-sad hotā vediṣad atithiḥ duroṇa-sad . nṛṣad vara-sad ṛta-sad vyoma-sad ap-jāḥ go-jāḥ ṛta-jāḥ adri-jāḥ ṛtam bṛhat .. 2..

ENGLISH MEANING

As mover (sun), He dwells in heaven; (as air), He pervades everything and dwells in inter-space; as fire, on the earth; as guest, in the houses; He dwells in men; dwells in the gods; dwells in truth and dwells in space. He is all that is born in water, all that is born on earth, all that is born in sacrifices and all that is born on the mountains; He is unchanging and great.
Varga 5 - Shloka 3
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३॥

PADACHEDA

ऊर्ध्वम् प्राणम् उन्नयति अपानम् प्रत्यक् अस्यति । मध्ये वामनम् आसीनम् विश्वे देवाः उपासते ॥ ३॥

TRANSLITERATION

ūrdhvam prāṇam unnayati apānam pratyak asyati . madhye vāmanam āsīnam viśve devāḥ upāsate .. 3..

ENGLISH MEANING

He) raises the prana upward and casts the apana downward. All the gods worship Him who is adorable and seated in the middle.
Varga 5 - Shloka 4
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ४॥

PADACHEDA

अस्य विस्रंसमानस्य शरीर-स्थस्य देहिनः । देहात् विमुच्यमानस्य किम् अत्र परिशिष्यते । एतत् वै तत् ॥ ४॥

TRANSLITERATION

asya visraṃsamānasya śarīra-sthasya dehinaḥ . dehāt vimucyamānasya kim atra pariśiṣyate . etat vai tat .. 4..

ENGLISH MEANING

When this Self seated in the body is torn away and freed from the body, what remains here? This verily is that (thou seekest).
Varga 5 - Shloka 5
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५॥

PADACHEDA

न प्राणेन ना अपानेन मर्त्यः जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन् एतौ उपाश्रितौ ॥ ५॥

TRANSLITERATION

na prāṇena nā apānena martyaḥ jīvati kaścana . itareṇa tu jīvanti yasmin etau upāśritau .. 5..

ENGLISH MEANING

Not by prana, not by apana does a mortal live; but all live by something else on which these two depend.
Varga 5 - Shloka 6
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६॥

PADACHEDA

हन्त ते इदम् प्रवक्ष्यामि गुह्यम् ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणम् प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६॥

TRANSLITERATION

hanta te idam pravakṣyāmi guhyam brahma sanātanam . yathā ca maraṇam prāpya ātmā bhavati gautama .. 6..

ENGLISH MEANING

I will describe to thee, O Gautama, this secret ancient Brahman and also what becomes of the Self after death.
Varga 5 - Shloka 7
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७॥

PADACHEDA

योनिम् अन्ये प्रपद्यन्ते शरीर-त्वाय देहिनः । स्थाणुम् अन्ये अनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७॥

TRANSLITERATION

yonim anye prapadyante śarīra-tvāya dehinaḥ . sthāṇum anye anusaṃyanti yathākarma yathāśrutam .. 7..

ENGLISH MEANING

Some jivas enter the womb for assuming bodies; others go into the unmoving, in accordance with their karma and with their knowledge.
Varga 5 - Shloka 8
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८॥

PADACHEDA

यः एष सुप्तेषु जागर्ति कामम् कामम् पुरुषः निर्मिमाणः । तत् एव शुक्रम् तत् ब्रह्म तत् एव अमृतम् उच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तत् उ न अत्येति कश्चन । एतत् वै तत् ॥ ८॥

TRANSLITERATION

yaḥ eṣa supteṣu jāgarti kāmam kāmam puruṣaḥ nirmimāṇaḥ . tat eva śukram tat brahma tat eva amṛtam ucyate . tasmin lokāḥ śritāḥ sarve tat u na atyeti kaścana . etat vai tat .. 8..

ENGLISH MEANING

This Purusha who is awake when all are asleep, creating all things cherished, is certainly pure; that is Brahman; that is called the Immortal. All worlds are strung on that; none passes beyond that. This verily is that (thou seekest).
Varga 5 - Shloka 9
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९॥

PADACHEDA

अग्निः यथा एकः भुवनम् प्रविष्टः रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बभूव । एकः तथा सर्व-भूत-अन्तरात्मा रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बहिस् च ॥ ९॥

TRANSLITERATION

agniḥ yathā ekaḥ bhuvanam praviṣṭaḥ rūpam rūpam pratirūpaḥ babhūva . ekaḥ tathā sarva-bhūta-antarātmā rūpam rūpam pratirūpaḥ bahis ca .. 9..

ENGLISH MEANING

Just as fire, though one, having entered the world, assumes a separate form in respect of every form, so does the in-dwelling Self of all beings, though one, assume a form in respect of every form, and is outside it.
Varga 5 - Shloka 10
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १०॥

PADACHEDA

वायुः यथा एकः भुवनम् प्रविष्टः रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बभूव । एकः तथा सर्व-भूत-अन्तरात्मा रूपम् रूपम् प्रतिरूपः बहिस् च ॥ १०॥

TRANSLITERATION

vāyuḥ yathā ekaḥ bhuvanam praviṣṭaḥ rūpam rūpam pratirūpaḥ babhūva . ekaḥ tathā sarva-bhūta-antarātmā rūpam rūpam pratirūpaḥ bahis ca .. 10..

ENGLISH MEANING

Just as wind, though one, having entered the world, assumes a separate form in respect of each form, so does the in-dwelling Self of all beings, though one, assumes a form in respect of every form and is outside it.
Varga 5 - Shloka 11
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११॥

PADACHEDA

सूर्यः यथा सर्व-लोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैः बाह्य-दोषैः । एकः तथा सर्व-भूत-अन्तरात्मा न लिप्यते लोक-दुःखेन बाह्यः ॥ ११॥

TRANSLITERATION

sūryaḥ yathā sarva-lokasya cakṣuḥ na lipyate cākṣuṣaiḥ bāhya-doṣaiḥ . ekaḥ tathā sarva-bhūta-antarātmā na lipyate loka-duḥkhena bāhyaḥ .. 11..

ENGLISH MEANING

Just as the sun, which is the eye of the entire world, is not tainted by the external impurities seen by the eyes, so also, the in-dwelling Self of all beings, though one, is not tainted by the sorrows of the world, It being external.
Varga 5 - Shloka 12
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२॥

PADACHEDA

एकः वशी सर्व-भूत-अन्तरात्मा एकम् रूपम् बहुधा यः करोति । तम् आत्म-स्थम् ये अनुपश्यन्ति धीराः तेषाम् सुखम् शाश्वतम् न इतरेषाम् ॥ १२॥

TRANSLITERATION

ekaḥ vaśī sarva-bhūta-antarātmā ekam rūpam bahudhā yaḥ karoti . tam ātma-stham ye anupaśyanti dhīrāḥ teṣām sukham śāśvatam na itareṣām .. 12..

ENGLISH MEANING

Eternal happiness belongs to the intelligent - not to others - who realize in their hearts Him who is one, the controller and the in-dwelling Self of all beings, and who makes the one form manifold.
Varga 5 - Shloka 13
नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३॥

PADACHEDA

नित्यः अनित्यानाम् चेतनः चेतनानाम् एकः बहूनाम् यः विदधाति कामान् । तम् आत्म-स्थम् ये अनुपश्यन्ति धीराः तेषाम् शान्तिः शाश्वती न इतरेषाम् ॥ १३॥

TRANSLITERATION

nityaḥ anityānām cetanaḥ cetanānām ekaḥ bahūnām yaḥ vidadhāti kāmān . tam ātma-stham ye anupaśyanti dhīrāḥ teṣām śāntiḥ śāśvatī na itareṣām .. 13..

ENGLISH MEANING

Who so among the intelligent realize the Self in the (inner space of the) heart as the eternal among the ephemeral, the consciousness among the conscious, who, though one, dispenses the desired objects to many, to them belongs eternal peace, not to others.
Varga 5 - Shloka 14
तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४॥

PADACHEDA

तत् एतत् इति मन्यन्ते अनिर्देश्यम् परमम् सुखम् । कथम् नु तत् विजानीयाम् किमु भाति विभाति वा ॥ १४॥

TRANSLITERATION

tat etat iti manyante anirdeśyam paramam sukham . katham nu tat vijānīyām kimu bhāti vibhāti vā .. 14..

ENGLISH MEANING

How shall I know that indescribable and supreme Bliss which they think of as 'This'? Is It self-luminous or does It shine distinctly, (making Itself perceptible to the intellect), or does It not?
Varga 5 - Shloka 15
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५॥

PADACHEDA

न तत्र सूर्यः भाति न चन्द्र-तारकम् न इमाः विद्युतः भान्ति कुतस् अयम् अग्निः । तम् एव सर्वम् तस्य भासा सर्वम् इदम् विभाति ॥ १५॥

TRANSLITERATION

na tatra sūryaḥ bhāti na candra-tārakam na imāḥ vidyutaḥ bhānti kutas ayam agniḥ . tam eva sarvam tasya bhāsā sarvam idam vibhāti .. 15..

ENGLISH MEANING

There the sun shines not, nor do the moon and the stars, nor do these lightnings. How (then) can this fire (shine)? Everything shines after Him that shines. By His light shines all this.
Varga 5 - Shloka 16
इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली ॥

PADACHEDA

इति काठक-उपनिषदि द्वितीय-अध्याये द्वितीया वल्ली ॥

TRANSLITERATION

iti kāṭhaka-upaniṣadi dvitīya-adhyāye dvitīyā vallī ..
Varga 6 - Shloka 1
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १॥

PADACHEDA

ऊर्ध्व-मूलः अवाच्-शाखः एषः अश्वत्थः सनातनः । तत् एव शुक्रम् तत् ब्रह्म तत् एव अमृतम् उच्यते । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तत् उ न अत्येति कश्चन । एतत् वै तत् ॥ १॥

TRANSLITERATION

ūrdhva-mūlaḥ avāc-śākhaḥ eṣaḥ aśvatthaḥ sanātanaḥ . tat eva śukram tat brahma tat eva amṛtam ucyate . tasmin lokāḥ śritāḥ sarve tat u na atyeti kaścana . etat vai tat .. 1..

ENGLISH MEANING

This peepul tree with root above and branches down is eternal. That (which is its source) is certainly pure; that is Brahman and that is called immortal. On that are strung all the worlds; none passes beyond that. This verily is that (thou seekest).
Varga 6 - Shloka 2
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २॥

PADACHEDA

यत् इदम् किम् च जगत् सर्वम् प्राणे एजति निःसृतम् । महत् भयम् वज्रम् उद्यतम् ये एतत् विदुः अमृताः ते भवन्ति ॥ २॥

TRANSLITERATION

yat idam kim ca jagat sarvam prāṇe ejati niḥsṛtam . mahat bhayam vajram udyatam ye etat viduḥ amṛtāḥ te bhavanti .. 2..

ENGLISH MEANING

All this universe, evolved (from Brahman), moves in prana (in Brahman); the most frightful like an uplifted thunderbolt. Those who know this become immortal.
Varga 6 - Shloka 3
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३॥

PADACHEDA

भयात् अस्य अग्निः तपति भयात् तपति सूर्यः । भयात् इन्द्रः च वायुः च मृत्युः धावति पञ्चमः ॥ ३॥

TRANSLITERATION

bhayāt asya agniḥ tapati bhayāt tapati sūryaḥ . bhayāt indraḥ ca vāyuḥ ca mṛtyuḥ dhāvati pañcamaḥ .. 3..

ENGLISH MEANING

For fear of Him, fire burns; For fear of Him, shines the sun; For fear of Him, Indra and Vayu function; For fear of Him, death, the fifth, stalks on the earth.
Varga 6 - Shloka 4
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४॥

PADACHEDA

इह चेद् अशकत् बोद्धुम् प्राक्षरीरस्य विस्रसः । ततस् सर्गेषु लोकेषु शरीर-त्वाय कल्पते ॥ ४॥

TRANSLITERATION

iha ced aśakat boddhum prākṣarīrasya visrasaḥ . tatas sargeṣu lokeṣu śarīra-tvāya kalpate .. 4..

ENGLISH MEANING

If one could know here prior to the falling of the body, (one becomes liberated); (if not), one becomes fit to be embodied in the worlds of creatures.
Varga 6 - Shloka 5
यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५॥

PADACHEDA

यथा आदर्शे तथा आत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृ-लोके । यथा अप्सु परि इव ददृशे तथा गन्धर्व-लोके छाया-आतपयोः इव ब्रह्म-लोके ॥ ५॥

TRANSLITERATION

yathā ādarśe tathā ātmani yathā svapne tathā pitṛ-loke . yathā apsu pari iva dadṛśe tathā gandharva-loke chāyā-ātapayoḥ iva brahma-loke .. 5..

ENGLISH MEANING

As in a mirror, so in one's intellect; as in a dream, so in the world of manes; as seen in water, so in the world of the Gandharvas; as in the case of shade and light, so in the world of Brahma.
Varga 6 - Shloka 6
इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६॥

PADACHEDA

इन्द्रियाणाम् पृथग्भावम् उदय-अस्तमयौ च यत् । पृथक् उत्पद्यमानानाम् मत्वा धीरः न शोचति ॥ ६॥

TRANSLITERATION

indriyāṇām pṛthagbhāvam udaya-astamayau ca yat . pṛthak utpadyamānānām matvā dhīraḥ na śocati .. 6..

ENGLISH MEANING

The intelligent man, having known the different nature of the senses originating separately (from their causes), as also their rising and setting, does not grieve.
Varga 6 - Shloka 7
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७॥

PADACHEDA

इन्द्रियेभ्यः परम् मनः मनसः सत्त्वम् उत्तमम् । सत्त्वात् अधि महान् आत्मा महतः अव्यक्तम् उत्तमम् ॥ ७॥

TRANSLITERATION

indriyebhyaḥ param manaḥ manasaḥ sattvam uttamam . sattvāt adhi mahān ātmā mahataḥ avyaktam uttamam .. 7..

ENGLISH MEANING

The mind is subtler than the senses; subtler than the mind is the intellect; Mahat (Hiranyagarbha) is subtler than the intellect; subtler than Mahat is Avyakta (Un-manifested).
Varga 6 - Shloka 8
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८॥

PADACHEDA

अव्यक्तात् तु परः पुरुषः व्यापकः अलिङ्गः एव च । यम् ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुः अमृत-त्वम् च गच्छति ॥ ८॥

TRANSLITERATION

avyaktāt tu paraḥ puruṣaḥ vyāpakaḥ aliṅgaḥ eva ca . yam jñātvā mucyate jantuḥ amṛta-tvam ca gacchati .. 8..

ENGLISH MEANING

But subtler than Avyakta is Purusha, all-pervading and without a linga (distinguishing mark) indeed, knowing whom a mortal becomes freed and attains immortality.
Varga 6 - Shloka 9
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९॥

PADACHEDA

न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चन एनम् । हृदा मनीषा मनसा अभिक्लृप्तः ये एतत् विदुः अमृताः ते भवन्ति ॥ ९॥

TRANSLITERATION

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścana enam . hṛdā manīṣā manasā abhiklṛptaḥ ye etat viduḥ amṛtāḥ te bhavanti .. 9..

ENGLISH MEANING

His form does not stand within the scope of vision; none beholds Him with the eye. By the intellect restraining the mind and through meditation is He revealed. Those who know this become immortal.
Varga 6 - Shloka 10
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ १०॥

PADACHEDA

यदा पञ्च अवतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिः च न विचेष्टते ताम् आहुः परमाम् गतिम् ॥ १०॥

TRANSLITERATION

yadā pañca avatiṣṭhante jñānāni manasā saha . buddhiḥ ca na viceṣṭate tām āhuḥ paramām gatim .. 10..

ENGLISH MEANING

When the five senses of knowledge are at rest together with the mind, and the intellect is not active, that state they call the highest.
Varga 6 - Shloka 11
तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११॥

PADACHEDA

ताम् योगम् इति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रिय-धारणाम् । अप्रमत्तः तदा भवति योगः हि प्रभव-अप्ययौ ॥ ११॥

TRANSLITERATION

tām yogam iti manyante sthirām indriya-dhāraṇām . apramattaḥ tadā bhavati yogaḥ hi prabhava-apyayau .. 11..

ENGLISH MEANING

That steady restraint over the senses they regard as yoga. Then one becomes vigilant, for yoga can indeed originate (in one) and can be lost (as well).
Varga 6 - Shloka 12
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२॥

PADACHEDA

न एव वाचा न मनसा प्राप्तुम् शक्यः न चक्षुषा । अस्ति इति ब्रुवतः अन्यत्र कथम् तत् उपलभ्यते ॥ १२॥

TRANSLITERATION

na eva vācā na manasā prāptum śakyaḥ na cakṣuṣā . asti iti bruvataḥ anyatra katham tat upalabhyate .. 12..

ENGLISH MEANING

Not by speech, not by mind, not by the eye can It be attained. Except in the case of one who says, 'It exists', how can It be known to anyone else?
Varga 6 - Shloka 13
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३॥

PADACHEDA

अस्ति इति एव उपलब्धव्यः तत्त्व-भावेन च उभयोः । अस्ति इति एव उपलब्धस्य तत्त्व-भावः प्रसीदति ॥ १३॥

TRANSLITERATION

asti iti eva upalabdhavyaḥ tattva-bhāvena ca ubhayoḥ . asti iti eva upalabdhasya tattva-bhāvaḥ prasīdati .. 13..

ENGLISH MEANING

The Self should be apprehended as existing and also as It really is. Of these two (aspects), to him who knows It to exist, Its true nature is revealed.
Varga 6 - Shloka 14
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४॥

PADACHEDA

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यः अमृतः भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४॥

TRANSLITERATION

yadā sarve pramucyante kāmāḥ ye asya hṛdi śritāḥ . atha martyaḥ amṛtaḥ bhavati atra brahma samaśnute .. 14..

ENGLISH MEANING

When all longings that are in the heart vanish, then a mortal becomes immortal and attains Brahman here.
Varga 6 - Shloka 15
यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५॥

PADACHEDA

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्य इह ग्रन्थयः । अथ मर्त्यः अमृतः भवति एतावत् हि अनुशासनम् ॥ १५॥

TRANSLITERATION

yadā sarve prabhidyante hṛdayasya iha granthayaḥ . atha martyaḥ amṛtaḥ bhavati etāvat hi anuśāsanam .. 15..

ENGLISH MEANING

When all the knots of the heart are cut asunder here, then a mortal becomes immortal. Only this much is the instruction.
Varga 6 - Shloka 16
शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६॥

PADACHEDA

शतम् च एका च हृदयस्य नाड्यः तासाम् मूर्धानम् अभिनिःसृता एका । तया ऊर्ध्वम् आयन् अमृत-त्वम् एति विष्वङ् अन्याः उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६॥

TRANSLITERATION

śatam ca ekā ca hṛdayasya nāḍyaḥ tāsām mūrdhānam abhiniḥsṛtā ekā . tayā ūrdhvam āyan amṛta-tvam eti viṣvaṅ anyāḥ utkramaṇe bhavanti .. 16..

ENGLISH MEANING

There are a hundred and one nerves of the heart. Of then, one goes out piercing the head. Going up through that, one attains immortality; the others serve for departing in different ways.
Varga 6 - Shloka 17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७॥

PADACHEDA

अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषः अन्तरात्मा सदा जनानाम् हृदये संनिविष्टः । तम् स्वात् शरीरात् प्रवृहेत् मुञ्ज-आदि-वेषीकाम् धैर्येण । तम् विद्यात् शुक्रम् अमृतम् तम् विद्यात् शुक्रम् अमृतम् इति ॥ १७॥

TRANSLITERATION

aṅguṣṭha-mātraḥ puruṣaḥ antarātmā sadā janānām hṛdaye saṃniviṣṭaḥ . tam svāt śarīrāt pravṛhet muñja-ādi-veṣīkām dhairyeṇa . tam vidyāt śukram amṛtam tam vidyāt śukram amṛtam iti .. 17..

ENGLISH MEANING

Purusha of the size of a thumb, the inner Self, is ever seated in the heart of all living beings. One should, with steadiness, separate Him from one's own body as stalk from the Munja grass. One should know Him as pure and immortal; one should know Him as pure and immortal.
Varga 6 - Shloka 18
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु- रन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८॥

PADACHEDA

मृत्यु-प्रोक्ताम् नचिकेतः अथ लब्ध्वा विद्याम् एताम् योग-विधिम् च कृत्स्नम् । ब्रह्म-प्राप्तः विरजः अभूत् विमृत्युः रन्यः अपि एवम् यः विदध्य आत्मम् एव ॥ १८॥

TRANSLITERATION

mṛtyu-proktām naciketaḥ atha labdhvā vidyām etām yoga-vidhim ca kṛtsnam . brahma-prāptaḥ virajaḥ abhūt vimṛtyuḥ ranyaḥ api evam yaḥ vidadhya ātmam eva .. 18..

ENGLISH MEANING

Nachiketas then, having acquired this knowledge imparted by Death, as also the instructions on Yoga in entirety, attained Brahman having become dispassionate and deathless. So does become anyone else also who knows the inner Self thus.
Varga 6 - Shloka 19
सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ १९॥

PADACHEDA

सह नौ अवतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यम् करवावहै । तेजस्विनौ अधीतम् अस्तु मा विद्विषावहै ॥ १९॥

TRANSLITERATION

saha nau avatu . saha nau bhunaktu . saha vīryam karavāvahai . tejasvinau adhītam astu mā vidviṣāvahai .. 19..

ENGLISH MEANING

Om! May He protect us both together (by illumining the nature of knowledge). May He sustain us both (by ensuring the fruits of knowledge). May we attain the vigour (of knowledge) together. Let what we learn enlighten us. Let us not hate each other.
Varga 6 - Shloka 20
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

PADACHEDA

ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

TRANSLITERATION

om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ..

ENGLISH MEANING

Om! Peace! Peace! Peace!
Varga 6 - Shloka 21
इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली ॥

PADACHEDA

इति काठक-उपनिषदि द्वितीय-अध्याये तृतीया वल्ली ॥

TRANSLITERATION

iti kāṭhaka-upaniṣadi dvitīya-adhyāye tṛtīyā vallī ..

ENGLISH MEANING

Here ends the Kathopanishad, as contained in the Krishna-Yajur-Veda.

Add to Playlist

Practice Later

No Playlist Found

Create a Verse Post


Shloka QR Code

🔗

🪔 Powered by Gyaandweep.com

namo namaḥ!

भाषा चुने (Choose Language)

नमो नमः

Practice 100+ Vedic scriptures and 1000s of chants — one verse at a time.

Sign In